Лайм ауруы — жұқтырған кенелер арқылы берілетін бактериялық инфекция. Кеңейіп өсетін erythema migrans бөртпесі тән белгі, бірақ ол әр жағдайда бола бермейді немесе байқалмай қалуы мүмкін; буындар, жүйке жүйесі немесе жүрек те зақымдануы ықтимал. Антибиотиктер әсіресе ем ерте басталғанда тиімді, ал диагноз кене әсері мен клиникалық белгілерге сүйенеді.
Лайм ауруы әдетте кененің шағуы арқылы жұғады. Бұл — Borrelia burgdorferi деп аталатын бактерия тудыратын инфекцияның атауы. Ауру ең алдымен теріге, буындарға, жүрекке және жүйке жүйесіне әсер етуі мүмкін. Алғашқы сатыда белгілер жеңіл өтуі мүмкін болғандықтан, көбінесе байқалмай қалады. Алайда емделмеген жағдайда созылмалы түрге өтіп, денсаулыққа елеулі зиян келтіруі мүмкін.
Лайм ауруы дегеніміз не?
Лайм ауруы — адамдарға кенелер арқылы берілетін бактериялық инфекция. Ауруды тудыратын Borrelia бактериясын әсіресе бұғы кенелері немесе иксодты (қатты) кенелер тасымалдайды. Кене теріге жабысып, ұзақ уақыт жабысып тұрғанда бактерия қан айналымына өтіп, ағзаға таралады. Қысқа мерзімді жанасу көбінесе жұғуға әкелмейді. Әдетте 36-48 сағаттан ұзақ жабысып тұрғанда инфекция қаупі артады. Лайм ауруы баяу, бірақ үдемелі өтетін ауру болғандықтан, оны ерте сатыда анықтау маңызды. Ауру емделмесе, ерте жергілікті, ерте таралған және кеш кезең болып үш сатыда таралуы мүмкін. Әр кезеңде белгілер әртүрлі ағзалар жүйесінде байқалады.
Лайм ауруы неден пайда болады?
Аурудың себебі — бактерия тасымалдайтын кененің адамға жабысып, қан арқылы Borrelia burgdorferi бактериясын жұқтыруы. Кенелер көбінесе бұталы, шөпті және ылғалды орманды аймақтарда тіршілік етеді. Адамдар табиғатта серуендеу, шатыр тігіп демалу, ауыл шаруашылығы жұмыстары немесе мал шаруашылығымен айналысу кезінде кенелермен жанасуы мүмкін. Үй жануарлары да кенелерді үйге әкелуі мүмкін болғандықтан, ауру күнделікті өмірде де кездесуі мүмкін. Кененің байқалмай терінің бетінде ұзақ қалуы бактерияның жұғуын жеңілдетеді. Сондықтан әсіресе жаз айларында табиғаттан оралғаннан кейін денені тексеру маңызды.
Лайм ауруының белгілері қандай?
Лайм ауруы әдетте табиғатта уақыт өткізетін, орманды аймақтарда тұратын немесе шатырлы демалысқа қатысатын адамдарда жиірек кездеседі. Оның алғашқы белгісі шаққан жерде пайда болатын сақина тәрізді қызару болуы мүмкін, ал кейбір науқастарда бұл белгі мүлде байқалмай, тұмау тәрізді шағымдармен басталуы мүмкін. Ерте диагноз қою және антибиотикпен емдеу аурудың өршуін болдырмауда маңызды. Емдеу арқылы көп адам толық сауығуы мүмкін. Алайда диагноз кешіктірілсе, жүйке жүйесі, буындар және жүрек сияқты өмірлік маңызды аймақтарда тұрақты зақым пайда болуы мүмкін.
Лайм ауруы әртүрлі сатыларда әртүрлі белгілер көрсетуі мүмкін. Белгілер кене шаққаннан кейін бірнеше күн, апта немесе ай өткен соң пайда болуы мүмкін.
Лайм ауруының белгілері мыналар:
- Кене шаққан жерде ұлғая түсетін сақина тәрізді қызару (көшпелі эритема — erythema migrans)
- Дене қызуының көтерілуі, әлсіздік, бұлшықет және буын ауырсынуы
- Бас ауруы, желке бұлшықеттерінің қатаюы
- Жүрек қағуы немесе жүрек ырғағының бұзылыстары
- Бет нервінің салдануы, сөйлеудің бұзылуы
- Ұю, шымырлау сияқты неврологиялық белгілер
- Қайталанатын буын ісінулері
Лайм ауруы кімдерде жиірек кездеседі?
Лайм ауруы кенелермен жанасу қаупі жоғары адамдарда жиірек кездеседі. Әсіресе табиғатпен етене жақын болатын кезеңдерде қауіп артады.
Лайм ауруы жиірек кездесетін топтар:
- Орманды аймақтарда серуендейтіндер
- Шатыр тігіп демалатындар мен аңшылар
- Ауыл шаруашылығы жұмысшылары
- Ветеринарлар және мал шаруашылығымен айналысатындар
- Бақшада ұзақ уақыт өткізетін адамдар
- Балалар
- Үй жануарларының иелері
Кенелер белсенділігі артатын көктем және жаз айларында қорғану шараларына мән беру маңызды.
Лайм ауруы қалай анықталады?
Диагноз қою үшін алдымен клиникалық белгілер бағаланып, науқастың кенемен жанасқан-жанаспағаны сұралады. Көшпелі эритема деп аталатын тән тері бөртпесі байқалғанда, көбінесе қосымша зерттеусіз-ақ диагноз қоюға болады. Алайда белгілер анық емес жағдайларда қан анализдері жасалады. Лайм антиденелеріне арналған тесттер (ELISA және Western Blot) бактерияға қарсы түзілген иммундық жауапты өлшеп, диагноз қоюға көмектеседі. Жүйке жүйесінің зақымдануына күдік болғанда жұлын-ми сұйықтығына талдау жасалуы мүмкін. Жүрек зақымданса ЭКГ, буын шағымдары болса бейнелеу әдістері таңдалуы мүмкін. Ерте диагноз емнің тиімділігі үшін өте маңызды болғандықтан, күдікті белгілер болса, медициналық мекемеге кешікпей жүгіну ұсынылады.
Лайм ауруы қалай емделеді?
Емдеу әдетте антибиотиктермен жүргізіледі және ерте кезеңде басталса, айтарлықтай сәтті нәтиже береді. Емдеу хаттамаларына доксициклин, амоксициллин немесе цефалоспориндер тобындағы антибиотиктер кіреді. Емдеу ұзақтығы аурудың сатысына қарай әртүрлі болуы мүмкін. Ерте кезеңде 2-3 апта жеткілікті болуы мүмкін, ал жүйке жүйесіне немесе жүрекке таралған жағдайларда ұзағырақ ем қажет болуы мүмкін. Сирек жағдайларда аурудан кейін қалдық белгілер бірнеше апта бойы сақталуы мүмкін. Бұл жағдай бактерияның белсенді күйде қалуымен емес, иммундық жүйенің жауабымен байланысты. Ауырсынуды бақылау, жүйке зақымдануы және буын мәселелеріне арналған қосымша ем қажет болуы мүмкін.
Лайм ауруынан қалай сақтануға болады?
Лайм ауруынан сақтанудың ең тиімді жолы — кенемен жанасуды болдырмау. Әсіресе табиғатта уақыт өткізетін кезеңдерде қарапайым сақтық шаралары үлкен маңызға ие.
Лайм ауруынан сақтану үшін:
- Табиғатта серуендегенде ұзын жеңді және ұзын балақты киім таңдау
- Кенелерді оңай байқау үшін ашық түсті киім кию
- Шалбар балағын шұлықтың ішіне салу
- Кенеге қарсы спрей қолдану
- Үйге оралғаннан кейін денені және шаш түбін тексеру
- Тізе асты, қолтық және құлақ арты сияқты аймақтарды ерекше мұқият қарау
- Кенені жалаңаш қолмен емес, пинцетпен теріге жақын жерінен ұстап алу
- Үй жануарларын паразиттерге қарсы тұрақты өңдеу арқылы қорғау
- Бақша мен жасыл аймақтарды тұрақты күтіп ұстау
Кене шаққаннан кейін күдікті белгі байқалса, дәрігерге қаралу қажет.
Лайм ауруы туралы жиі қойылатын сұрақтар
Лайм ауруы жұқпалы ма?
Адамнан адамға тікелей жұқпайды. Негізгі жұғу жолы — кененің шағуы.
Әр кене Лайм ауруын тудыра ма?
Жоқ, ауруды тек Borrelia бактериясын тасымалдайтын кенелер ғана жұқтыра алады. Кененің әр шағуы Лайм ауруын білдірмейді.
Емделмесе не болады?
Емделмеген жағдайда ауру жүйке жүйесіне, буындарға және жүрекке әсер етіп, тұрақты зақым қалдыруы мүмкін.
Лайм ауруы толық жазыла ма?
Ерте диагноз және дұрыс антибиотикпен емдеу арқылы науқастардың көпшілігі толық сауығады. Кешіктірілген жағдайларда сауығу ұзағырақ уақыт алуы мүмкін.
Anadolu-дағы «Жұқпалы аурулар» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Лайм ауруы деген не?
Лайм ауруы — жұқтырған кенелер арқылы берілетін бактериялық инфекция. Кеңейіп өсетін erythema migrans бөртпесі тән белгі, бірақ ол әр жағдайда бола бермейді немесе байқалмай қалуы мүмкін; буындар, жүйке жүйесі немесе жүрек те зақымдануы ықтимал. Антибиотиктер әсіресе ем ерте басталғанда тиімді, ал диагноз кене әсері мен клиникалық белгілерге сүйенеді.
Лайм ауруы кезінде қандай белгілер болуы мүмкін?
Ерте кезеңде қызба, шаршау, бас және бұлшықет ауыруы, лимфа түйіндерінің ұлғаюы және кеңейетін сақина тәрізді бөртпе болуы мүмкін. Кейін буын ісінуі, бет жүйкесінің әлсіздігі, жүйке ауыруы немесе жүрек ырғағының бұзылыстары дамуы ықтимал.
Лайм ауруы неден пайда болады немесе кімдерде жиірек кездеседі?
Ауру Borrelia бактерияларын тасымалдайтын жұқтырған иксод кенесінің шағуы арқылы беріледі. Орманды немесе шөпті аймақта болу және кененің теріге ұзақ жабысуы жұқтыру қаупін арттырады.
Лайм ауруы қалай анықталады және емделеді?
Тән erythema migrans бар жағдайда диагноз көбіне клиникалық қойылады. Басқа жағдайларда симптомдардың уақытына сай екі сатылы серологиялық қан тесттері және қажет болса мамандандырылған зерттеулер қолданылуы мүмкін. Антибиотик түрі мен ұзақтығы аурудың сатысына және зақымданған жүйеге байланысты. Көп жағдайда доксициклин, амоксициллин немесе басқа ұсынылған антибиотиктер қолданылады; неврологиялық не кардиологиялық асқынуларда басқа режимдер қажет болуы мүмкін.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.