Остеосаркома — сүйек тінінде дамитын қатерлі ісік. Оның ағымы, болжамы және емдеу жоспары ісіктің орналасуына, сатысына және молекулалық ерекшеліктеріне байланысты. Диагностика клиникалық бағалауды, бейнелеуді және қажет болса биопсияны қамтиды; емдеу мультидисциплинарлық тәсілмен жоспарланады. Диагностика мен емдеу нақты себепке, симптомдардың ауырлығына және адамның жалпы денсаулығына қарай жеке жоспарланады.
Остеосаркома – әсіресе балалық және жасөспірім шақта кездесетін ең кең таралған қатерлі сүйек ісіктерінің бірі. Жылдам үдеуіне, айналадағы тіндерге және алыс мүшелерге таралу әлеуетіне байланысты ол ауыр ауру ретінде қарастырылады. Көбінесе ұзын сүйектерде, әсіресе тізе айналасында және ортан жілікте пайда болады. Ерте жаста өсу қарқынының жоғары болуы бұл ісіктің дамуындағы маңызды қауіп факторы ретінде бағаланады. Остеосаркома сирек кездесетін обыр түрі болса да, пайда болған жағдайда науқасқа да, оның отбасына да физикалық, психологиялық және әлеуметтік тұрғыдан қатты әсер етеді.
Остеосаркома дегеніміз не?
Сүйек тінін түзетін жасушалардан бастау алатын остеосаркома – ең жиі кездесетін бастапқы (сүйектің өзінде басталатын) қатерлі сүйек ісіктерінің бірі. Балалық және жасөспірім шақта кеңірек таралғанымен, ересектерде де кездесуі мүмкін. Оның әсіресе сүйектер қарқынды өсетін кезеңдерде пайда болуы ісіктің сүйек дамуымен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Ол көбінесе ұзын сүйектерде, әсіресе тізе айналасындағы ортан жілік (femur), асықты жілік (tibia) және тоқпан жілік (humerus) сияқты аймақтарда дамиды.
Ісік агрессивті ағымына байланысты айналадағы тіндерге жылдам, ал метастаз арқылы әсіресе өкпеге таралу әлеуетіне ие. Сондықтан ерте диагностика мен тиісті ем аурудың ағымы үшін үлкен маңызға ие. Остеосаркоманы тек сүйек ісігі ретінде ғана емес, сонымен қатар жүйелі әсерлері бар ауыр онкологиялық жағдай ретінде қарастыру керек.
Остеосаркоманың себептері қандай?
Себебі нақты белгісіз болса да, генетикалық бейімділік, қоршаған орта факторлары және бұрыннан бар кейбір аурулар әсер етуі мүмкін деп есептеледі. Жасушалық деңгейде қарағанда, ДНҚ-ның зақымдануы немесе жасушалардың бөлінуін бақылайтын тетіктердің бұзылуы остеосаркоманың дамуына негіз болады. Сонымен қатар қарқынды өсу кезеңдерінде сүйек тініндегі жасушалық белсенділіктің жоғары болуы да қауіпті арттыратын фактор ретінде қарастырылады.
Остеосаркоманың себептерін былай атауға болады:
- Генетикалық бейімділік: Ли–Фраумени синдромы, ретинобластома генінің мутациясы сияқты тұқым қуалайтын генетикалық бұзылыстар остеосаркоманың дамуындағы маңызды қауіп факторлары болып табылады.
- Сүйектің жылдам өсуі: Жасөспірім шақта бойы жылдам өсетін балаларда остеосаркоманың кездесу ықтималдығы жоғарырақ.
- Бұрыннан бар сүйек аурулары: Педжет ауруы сияқты сүйектің қайта құрылуына әсер ететін аурулар остеосаркома қаупін арттыруы мүмкін.
- Сәулеленуге ұшырау: Бұрын обырды емдеу мақсатында алынған жоғары дозалы сәулелік терапия кейінгі жылдары остеосаркоманың дамуына әкелуі мүмкін.
- Жыныс факторы: Ерлерде әйелдерге қарағанда сәл жиірек кездеседі.
- Жарақат және созылмалы стресс: Жалғыз өзі себеп болмаса да, жарақаттан кейін сүйек тінінде пайда болатын жасушалық өзгерістер ісіктің дамуына үлес қосуы мүмкін.
- Иммундық жүйе факторлары: Иммундық жүйедегі бұзылыстар обырдың дамуына қарсы қорғаныс тетіктерінің әлсіреуіне себеп болуы мүмкін.
Остеосаркоманың белгілері қандай?
Ол сүйекте басталатын жергілікті ауырсынумен білінеді және уақыт өте келе күнделікті өмірге әсер ететін ауыр белгілерге ұласады. Белгілер ісіктің орналасқан жеріне, мөлшеріне және таралу жағдайына қарай өзгеруі мүмкін. Әсіресе тізе айналасындағы ұзын сүйектерде пайда болатын остеосаркомада ауырсыну мен ісіну ең жиі кездесетін шағымдар болып табылады. Ауру бастапқыда спорттық жарақаттармен немесе өсу ауыруларымен шатастырылуы мүмкін, бұл диагностиканың кешігуіне әкелуі мүмкін. Ауырсыну бастапқыда тек жаттығу кезінде сезілсе, кейінгі кезеңде тыныштық күйде де жалғасуы мүмкін. Асқынған жағдайларда ісік сүйекті әлсіретіп, сыну қаупін арттырады.
Остеосаркоманың белгілері:
- Сүйек ауыруы: Әсіресе түнде күшейетін, созылмалы және тыныштықта да жалғасатын сүйек ауыруы – ең маңызды белгі.
- Ісіну: Ісік орналасқан аймақта көзге көрінетін немесе қолға сезілетін ісіну пайда болуы мүмкін.
- Сезімталдық: Ісік орналасқан аймақта жанасқанда сезімталдық пен жайсыздық сезімі пайда болады.
- Қозғалыстың шектелуі: Ісік буынға жақын болса, қозғалыс қабілетінің төмендеуі және қиындық байқалуы мүмкін.
- Сүйек сынықтары: Сүйектің әлсіреуі салдарынан күтпеген, шамалы жарақаттың өзінен сынық пайда болуы мүмкін.
- Қызару және қызудың артуы: Қабынуға ұқсас белгілер байқалуы мүмкін, ісігі бар аймақта терінің жылуы сезілуі мүмкін.
- Шаршау және әлсіздік: Ағзаның обырмен күресуіне байланысты жалпы әлсіздік байқалуы мүмкін.
- Қызба және түнгі терлеу: Кейінгі сатыларда ісіктің жүйелі әсерлері байқалуы мүмкін.
- Салмақ жоғалту: Кейінгі кезеңде бүкіл ағзаға әсер ететін метаболикалық өзгерістермен түсіндірілуі мүмкін.
Остеосаркоманы қалай байқауға болады?
Ауру алғашқы кезеңде спорттық жарақаттармен, тірек-қимыл жүйесінің ауыруларымен немесе өсу ауыруларымен шатастырылуы мүмкін. Алайда остеосаркомаға тән ерекшелік – ауырсынудың бірте-бірте күшейіп, демалыс кезінде де жалғасуы. Сонымен қатар ауырсынумен бірге ісіну, қызару және қозғалыстың шектелуі байқалса, міндетті түрде медициналық бағалау қажет. Әсіресе балалар мен жасөспірімдерде жылдам өсетін ұзын сүйектерде дамитын қатты әрі тұрақты ауырсыну остеосаркоманың ерте белгілерінің бірі болуы мүмкін.
Ауруды байқаудағы ең маңызды жайт – қарапайым жарақаттардан кейін де пайда болатын сүйек сынықтары. Қалыпты жағдайда берік сүйектердің оңай сынуы сүйек тінінің әлсірегенін көрсетеді және астарында қатерлі ісік болуы мүмкін екенін меңзейді. Сонымен қатар ата-аналардың балаларының күнделікті әрекеттеріндегі кенеттен өзгерістерге, жүрістің бұзылуына, баспалдақпен көтерілуде қиналуына немесе ойындардан бас тартуы сияқты мінез-құлқына да назар аударуы маңызды. Өйткені мұндай мінез-құлық өзгерістері ауырсынуды жеңілдету үшін санасыз түрде жасалатын бейімделу болуы мүмкін.
Остеосаркома қалай анықталады?
Алдымен анамнез бен физикалық тексеру арқылы ауырсыну, ісіну және қызметтің жоғалуы сияқты белгілер бағаланады. Дәрігер белгілердің ұзақтығын, күшін және жарақат алған-алмағанын сұрайды. Содан кейін бейнелеу әдістеріне жүгінеді. Рентгенограммалар әдетте сүйектегі біркелкі еместік, бұзылу және жаңа сүйек түзілуі сияқты тән белгілерді көрсетеді. Бұл белгілер остеосаркомаға күдікті күшейткенде қосымша зерттеулер жүргізіледі. Компьютерлік томография (КТ) және магниттік-резонанстық томография (МРТ) ісіктің мөлшерін, жұмсақ тіндер мен буындарға таралуын толық көрсетеді.
Нақты диагноз үшін биопсия – «алтын стандарт». Биопсия арқылы ісіктен алынған тін үлгісі патологиялық зерттеуге жіберіледі. Онда ісіктің түрі, агрессивтілігі және сатысы анықталады. Сонымен қатар метастазды іздеу де маңызды. Остеосаркома көбінесе өкпеге таралатындықтан, өкпенің КТ-сы міндетті түрде жасалады. Сүйек сцинтиграфиясы мен ПЭТ-зерттеулер де дененің басқа бөліктеріндегі ықтимал метастаздарды анықтау үшін қолданылады. Осы деректердің барлығы бірге бағаланып, аурудың сатысы анықталады және тиісті ем жоспары құрылады.
Остеосаркома қалай емделеді?
Остеосаркоманы емдеу мультидисциплинарлық тәсілмен, онколог, ортопед-хирург, радиолог және физиотерапевт сияқты мамандардың бірлескен жұмысымен жоспарланады. Емнің негізгі мақсаты – ісікті толығымен жою және науқастың өмір сапасын сақтау.
Остеосаркоманы емдеу әдістерін былай атауға болады:
- Химиотерапия: Емнің бірінші сатысы. Операцияға дейін жүргізілетін химиотерапия ісіктің мөлшерін кішірейтіп, хирургиялық сәттілік мүмкіндігін арттырады. Операциядан кейін де қалған ісік жасушаларын жою үшін қолданылады.
- Хирургиялық ем: Ісік орналасқан сүйек пен айналасындағы зақымдалған тіндер алынып тасталады. Бүгінде көптеген науқаста аяқ-қолды сақтайтын операция жасауға болады, қажет жағдайда жетіспейтін бөлік протезбен немесе сүйек трансплантатымен (графтпен) қалпына келтіріледі.
- Ампутация: Аяқ-қолды сақтайтын операция мүмкін болмайтын асқынған жағдайларда аяқ-қолды толық алып тастау қажет болуы мүмкін. Алайда бүгінде бұл сирек таңдалады.
- Сәулелік терапия: Остеосаркома әдетте сәулелік терапияға төзімді болса да, кейбір жағдайларда қосымша ем ретінде қолданылуы мүмкін.
- Демеуші ем: Ауырсынуды бақылау, психологиялық қолдау, физиотерапия және тамақтануды реттеу – емнің ажырамас бөліктері.
Остеосаркомаға жасалған операциядан кейін неге назар аудару керек?
Остеосаркомаға жасалған операциядан кейін асқынулардың алдын алу үшін де, науқастың өмір сапасын арттыру үшін де назар аударуды қажет ететін көптеген факторлар бар. Операциядан кейінгі кезеңде мультидисциплинарлық бақылау қажет және науқас жүйелі тексерулерден өтіп тұруы керек.
Операциядан кейін назар аудару қажет жайттар:
- Жараға күтім: Операция аймағындағы тігістер жүйелі тексеріліп, инфекция қаупіне қарсы гигиена сақталуы керек.
- Ауырсынуды басқару: Алғашқы кезеңде қатты болуы мүмкін ауырсынулар үшін дәрігер ұсынған дәрілерді жүйелі қабылдау керек.
- Физиотерапия және оңалту: Операциядан кейін қозғалыс қабілетін сақтау және бұлшықет күшін қалпына келтіру үшін физиотерапия кезеңінің маңызы зор.
- Химиотерапияны жалғастыру: Операциядан кейін ісік жасушаларын толық жою үшін химиотерапия жалғасады, сондықтан иммундық жүйе мен жалпы денсаулық мұқият бақылануы керек.
- Тамақтануды қолдау: Сүйектің бітуін және иммунитетті нығайту үшін ақуызға, кальцийге және дәрумендерге бай рацион ұстану керек.
- Психологиялық қолдау: Аяқ-қолынан айырылған немесе өмір салтында өзгерістерге тап болған науқастардың психологиялық кеңес алуы сауығу үдерісіне ықпал етеді.
- Жүйелі тексерулер: Өкпе метастазының қаупіне байланысты науқастар белгілі бір аралықпен КТ немесе МРТ сияқты бейнелеу әдістері арқылы бақылануы керек.
Остеосаркомаға жасалған операциядан кейінгі кезең тек хирургиялық сауығумен шектелмейді. Физикалық, психологиялық және әлеуметтік сауығу үдерісін тұтас қарастыру науқастың өмірге бейімделуін және өмір сапасын арттырады.
Anadolu-дағы «Онкология орталығы» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Остеосаркома деген не?
Остеосаркома — зақымдалған тінде қалыптан тыс жасушалар бақылаусыз өсетін қатерлі ауру. Ағымы, болжамы және емі ісіктің орналасуына, қосалқы түріне, сатысына және молекулалық ерекшеліктеріне байланысты. Белгілердің маңызы олардың тұрақтылығына, тексеруге және қажет болғанда биопсия немесе бейнелеу нәтижелеріне қарай бағаланады.
Неден пайда болады немесе қауіп не арттырады?
Белгілер ісік орналасуына байланысты және ұзақ сақталатын түйін, түсініксіз қан кету, ауырсыну, ағза қызметінің өзгеруі, шаршау немесе түсініксіз салмақ жоғалуы болуы мүмкін. Ерте сатыдағы обыр симптомсыз да өтуі ықтимал.
Себептері мен қауіп факторлары қандай?
Обыр әдетте генетикалық өзгерістердің жиналуынан дамиды. Жас, тұқым қуалайтын бейімділік, темекі, алкоголь, ультракүлгін сәуле, инфекциялар және қоршаған орта әсерлері әр обыр түрінде қауіпке әртүрлі ықпал етеді.
Қандай белгілер тексеруге себеп болуы мүмкін?
Диагностика клиникалық бағалауды, қажетіне қарай бейнелеу немесе эндоскопияны және күдікті обырлардың көбінде тін үлгісін алуды біріктіреді. Патология ісік түрін анықтайды, ал сатыландыру зерттеулері аурудың таралуын көрсетеді.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.