Адамдағы паразиттік инфекциялар қарапайымдылардан, құрттардан немесе басқа паразиттерден туындауы мүмкін. Белгілер паразит түріне байланысты, ал диагноз бен ем нақты қоздырғышқа бағытталуы тиіс. Ем немесе бақылау тәсілі нақты себепке, ауырлыққа, адамның жасына, қосымша ауруларына және клиникалық бағалауға қарай жеке таңдалады. Диагностика мен емдеу нақты себепке, симптомдардың ауырлығына және адамның жалпы денсаулығына қарай жеке жоспарланады.
Паразиттер — тірі ағзаның денесінде немесе дене бетінде тіршілік етіп, сол ағзамен қоректенетін организмдер. Олар әдетте иесі деп аталатын осы тірі ағзаларға зиян келтіре отырып, солармен қоректену арқылы тіршілігін жалғастырады. Ағзаға орналасқан паразиттер көбіне байқалмай ұзақ уақыт өмір сүре алады. Кейбір жағдайларда олар әртүрлі белгілер арқылы білінеді. Бұл организмдердің таралуын болдырмау, оларды тану және тиімді емдеу үшін негізгі мәліметтерді білу маңызды. Паразиттердің адам денсаулығына әсері өте көп. Кейбіреулері ас қорыту жүйесін нысанаға алса, кейбіреулері тері, қан, өкпе немесе орталық жүйке жүйесі сияқты әртүрлі аймақтарда әсер етуі мүмкін. Кейбір паразиттер ішек ішінде тіршілік етсе, кейбіреулері тіндерге еніп, иммундық жүйені әлсіретеді. Паразиттік инфекциялар әсіресе иммундық жүйесі әлсіз адамдарда ауыр өтуі мүмкін. Емделмесе, тұрақты зақымдануларға әкелуі мүмкін.
Паразит дегеніміз не?
Паразит — басқа организмнің (иесінің) үстінде немесе ішінде тіршілік етіп, онымен қоректенетін және әдетте иесіне зиян келтіретін тірі ағза. Паразиттерге өмірлік циклін аяқтау үшін иелер қажет. Бұл организмдердің мөлшері микроскопиялық деңгейдегі бір жасушалылардан (қарапайымдылардан) ұзындығы бірнеше метрге жететін ішек құрттарына дейін өзгеруі мүмкін. Паразиттер өз бетінше өмір сүре алмайтын тірі ағзалар. Олар қоректену, паналау және көбею сияқты негізгі қажеттіліктерін иесінен алады. Адамдар туралы сөз болғанда бұл жағдай физикалық та, жүйелік те денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін.
Адам ағзасына орналасатын паразиттер үш негізгі топқа бөлінеді: қарапайымдылар (бір жасушалы организмдер), гельминттер (құрттар) және эктопаразиттер (бит, қотыр кенесі сияқты тері бетінде тіршілік ететіндер). Қарапайымдылар әдетте су мен тағам арқылы жұқса, гельминттер шикі немесе жартылай пісірілген жануар текті өнімдер арқылы таралады. Ал эктопаразиттер тікелей жанасу немесе ортақ пайдаланылатын заттар арқылы жұғады. Паразиттер адам ағзасында ұзақ уақыт білінбей тұруы немесе қысқа мерзімде ауыр инфекциялар тудыруы мүмкін.
Паразиттер ағзаға не істейді?
Паразиттер ағзаға енгенде тек тіршілік ортасын тауып қана қоймай, сонымен қатар иесінің физиологиялық қызметін бұзып, әртүрлі сырқаттарға себеп болады. Бұл организмдер иесінің қоректік көздерін пайдаланып көбейеді, иммундық жүйені әлсіретеді. Көбіне ағзаларға тікелей зиян келтіреді. Паразиттердің ағзада тудыратын зақымы олардың түріне және орналасқан ағзасына қарай әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулері ішекті нысанаға алса, кейбіреулері бауырға, миға, өкпеге, теріге немесе қан жүйесіне әсер етуі мүмкін.
Ішек паразиттері — ең жиі кездесетін түрлердің бірі. Олар әдетте ас қорыту жүйесінің мәселелері арқылы білінеді. Бұл паразиттер қоректік заттарды сіңіріп, ағзаға қажетті витаминдер мен минералдардың сіңуіне кедергі келтіреді. Мұндай жағдайда шаршау, салмақ жоғалту, қаназдық және иммундық жүйенің әлсіздігі дамуы мүмкін. Кейбір жағдайларда ішектің қабынуы, қан кетуі немесе бітелуі сияқты ауыр асқынулар да байқалуы мүмкін. Әсіресе өсіп-даму кезеңіндегі балаларда паразиттік инфекциялар өсудің тежелуіне әкелуі мүмкін.
Қан арқылы айналатын паразиттер ауыр жүйелік әсерлер тудыруы мүмкін. Мысалы, безгекті қоздыратын Plasmodium түрі қызыл қан жасушаларын зақымдайды. Жоғары қызба, қалтырау, бұлшықет ауыруы сияқты белгілер тудырады. Toxoplasma gondii сияқты кейбір паразиттер жүйке жүйесіне әсер етіп, бас ауыруына, сананың өзгеруіне, тепе-теңдіктің бұзылуына және неврологиялық мәселелерге әкелуі мүмкін. Мұндай инфекциялар әсіресе иммундық жүйесі басылған адамдарда өмірге қауіп төндіретін деңгейге жетуі мүмкін. Паразиттердің ағзада тудыруы мүмкін негізгі әсерлері:
- Қоректік заттардың сіңуіне кедергі келтіріп, жеткіліксіз тамақтану мен әлсіздік тудырады
- Иммундық жүйені әлсіретіп, басқа инфекцияларға қарсы дәрменсіз етеді
- Ағзаларда қабыну, қан кету немесе бітелу тудыруы мүмкін
- Неврологиялық және жүйелік бұзылыстарға әкелуі мүмкін (мысалы, ми паразиттері)
- Созылмалы шаршау, әлсіздік, ұйқының бұзылуы сияқты ұзақ мерзімді шағымдар тудыруы мүмкін
Ағзадағы паразит белгілері қандай?
Паразиттік инфекциялардың белгілері өте алуан түрлі. Олар әдетте білінбей басталады. Науқастардың көбі өздеріндегі белгілердің паразиттен туындағанын байқамайды. Себебі белгілер басқа аурулармен шатастыруға болатындай жалпы сипатта болуы мүмкін. Алайда белгілі бір үйлесімдер мен тұрақты сақталатын кейбір белгілер ағзада паразиттің бар екеніне күдіктенуді қажет етеді. Бұл жерде мұқият бақылау мен қажетті тексерулер арқылы диагноз қоюға болады. Ағзада паразит бар екенін көрсетуі мүмкін негізгі белгілер:
- Жиі іш өту немесе іш қату, іштің кебуі және жүрек айнуы
- Созылмалы шаршау, энергияның төмендеуі және әлсіздік сезімі
- Ауыздан жағымсыз иіс шығу, таңертең ауыздағы жағымсыз дәм, тіс қайрау (бруксизм)
- Қышу, әсіресе түнде күшейетін анус аймағындағы қышу
- Терідегі бөртпелер, қышитын қызыл аймақтар, құрғақтық сезімі
- Тәбеттің артуы немесе тәбетсіздік, түсініксіз салмақ өзгерістері
- Ұйқы мәселелері, қорқынышты түстер және мазасыздық
Паразит қалай жұғады?
Паразиттер адам ағзасына әртүрлі жолдармен жұғуы мүмкін. Жұғу жолдары паразиттің түріне қарай өзгеруі мүмкін. Ең жиі жұғу түрлерінің қатарында ластанған су мен тағамды тұтыну, гигиенаның жетіспеуі, жануарлармен жанасу және адамнан адамға тікелей жанасу бар. Әсіресе дамушы елдерде инфрақұрылымның жеткіліксіздігі, таза ауыз суға қолжетімділіктің қиындығы және гигиена стандарттарының төмендігі салдарынан паразиттік инфекциялар кеңірек таралған. Паразиттің жұғуының ең жиі жолдары:
- Лас қолдың ауызға тиюі (нәжіс-ауыз жолы)
- Шикі немесе жартылай пісірілген етті, жақсы жуылмаған көкөніс пен жемісті тұтыну
- Ластанған ауыз су немесе жүзу бассейндері
- Жеке гигиена заттарын ортақ пайдалану (сүлгі, іш киім, төсек жабуы)
- Топыраққа тікелей жанасқаннан кейін қолды жумау
Паразитке қалай диагноз қойылады?
Паразитке диагноз қою дұрыс емге бағыттау тұрғысынан өте маңызды. Себебі паразиттік инфекциялар басқа аурулармен ұқсас белгілер беруі мүмкін. Қате диагноз емдеудің кешігуіне де, инфекцияның өршуіне де себеп болуы мүмкін. Диагностика үдерісі науқастың белгілерін, тұратын ортасын, саяхат тарихын және жанасу анамнезін (бар болса) ескеруден басталады. Күдікті жағдайларда дәрігер әртүрлі зертханалық тексерулер арқылы паразиттің түрін және ол зақымдаған дене аймағын анықтауға тырысады. Паразит диагностикасында ең жиі қолданылатын әдістер:
- Нәжісті микроскопиялық зерттеу және паразит антигеніне арналған тесттер
- Қан анализдері және серологиялық талдаулар (антидене/антиген деңгейлері)
- Жалпы қан анализі (эозинофилия сияқты белгілер)
- УДЗ, МРТ, КТ сияқты бейнелеу әдістері
- Эндоскопия немесе тін биопсиясы (қажет жағдайларда)
Паразит қалай емделеді?
Паразиттік инфекцияларды емдеу паразиттің түріне, орналасқан ағзасына, аурудың ауырлығына және науқастың жалпы денсаулық жағдайына қарай өзгереді. Инфекцияның түрі дұрыс анықталғаннан кейін тиісті паразитке қарсы дәрілермен емдеу үдерісі басталады. Бұл дәрілер паразитті өлтіру немесе оның көбеюін тоқтату арқылы оның ағзадан шығарылуын қамтамасыз етеді. Емдеуді ерте бастау асқынулар қаупін азайтып, сауығу үдерісін жеделдетеді. Паразитті емдеуде назар аударылатын негізгі жайттар:
- Паразиттің түріне қарай тиісті паразитке қарсы дәріні таңдау
- Қайталанатын немесе кең таралған инфекцияларда біріктірілген ем қолдану
- Емдеу кезінде және одан кейін гигиена ережелерін сақтау
- Тамақтану тәртібі және иммундық жүйені қолдайтын қоспалар арқылы демеуші ем жүргізу
- Қайта жұғудың алдын алу үшін отбасы мүшелерін де емге тарту
Паразиттің алдын алу жолдары қандай?
Паразиттік инфекциялардан сақтану — салауатты өмір сүрудің ең негізгі шарттарының бірі. Себебі паразиттердің ағзаға енуіне жол бермеу оларды емдеуден әлдеқайда оңай, үнемді және тиімді. Бұл тұрғыда жеке гигиена, тағам қауіпсіздігі, таза суды пайдалану және жануарлармен жанасу кезінде сақталуы тиіс ережелер негізгі қорғаныс шараларының қатарында. Әсіресе балалар, егде жастағы адамдар және иммундық жүйесі әлсіз адамдар үшін алдын алу шаралары өмірлік маңызға ие. Паразиттік инфекциялардың алдын алу үшін қабылдануы тиіс негізгі шаралар:
- Қолды жиі әрі дұрыс әдіспен жуу
- Көкөніс, жеміс және ет өнімдерін гигиеналық жағдайда дайындау
- Шикі немесе жартылай пісірілген тағамдардан аулақ болу
- Таза әрі сенімді ауыз суды пайдалану
- Үй жануарларын паразиттерге қарсы тұрақты емдеу
- Жеке заттарды ортақ пайдаланбау және оларды тұрақты тазалау
- Ұжымдық тұратын орындарда (мектеп, балабақша, жатақхана) гигиена ережелерін сақтау
Осы қорғаныс шаралары арқылы паразиттердің жұғу қаупін айтарлықтай азайтуға болады. Паразиттер — байқалуы қиын, бірақ салдары ауыр болуы мүмкін тірі ағзалар екенін ұмытпау керек. Сондықтан саналы әрекет ету жеке адамның да, қоғамның да денсаулығы үшін өте маңызды.
Anadolu-дағы «Инфекциялық аурулар» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Адамдағы паразиттер дегеніміз не?
Адамдағы паразиттік инфекция қарапайымдылар, құрттар немесе басқа паразиттер ағзада не оның бетінде өмір сүріп, ауру туғызғанда дамиды.
Қандай белгілер болуы мүмкін?
Белгілер өте әртүрлі және іш өту, іш ауыруы, салмақ жоғалуы, қышу, анемия, қызба немесе белгілі ағзаға тән мәселелерді қамтуы мүмкін; көптеген белгілер арнайы емес.
Қалай жұғады немесе неден пайда болады?
Жұғу паразитке байланысты және ластанған тағам немесе су, жәндік тасымалдаушылар, топырақ, жануарлар немесе адамнан адамға таралу арқылы болуы мүмкін.
Қалай анықталады?
Диагноз ауру белгілерінің үлгісі мен ықтимал әсер тарихына сүйенеді; басқаруды өзгертетін жағдайда нысаналы зертханалық талдаулар немесе бейнелеу әдістері қолданылады. Әр инфекцияны тек белгілер арқылы анықтау мүмкін емес.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.