Микропластиктер — әдетте 5 мм-ден кіші пластик бөлшектер, ал нанопластиктер одан да ұсақ. Олар тағамда, суда, ауада және адам тіндерінде анықталған; зертханалық және бақылаулық зерттеулер қабыну, тамырлық және эндокриндік ықтимал әсерлерді зерттеп жатыр. Нәтиже жеке клиникалық жағдайға қарай бағаланады. Нәтиже жеке клиникалық жағдайға қарай бағаланады.
Пластик өндірісінің қарқынды өсуі қоршаған ортада жиналатын пластик қалдықтарының мөлшерін де айтарлықтай арттырды. Көзбен байқау өте қиын ұсақ пластик бөлшектері бүгінде теңіздерде, топырақта, ауада және күнделікті өмірде қолданылатын көптеген өнімде анықталып отыр. Соңғы жылдардағы зерттеулер адамдардың бұл бөлшектердің әсеріне өздері байқамай тұрақты түрде ұшырайтынын көрсетеді. Ғалымдар қарқынды зерттеп жатқан тақырыптардың бірі – микропластик деп аталатын осы бөлшектердің адам денсаулығына әсері. Тыныс алу, тамақтану және ауыз су ішу сияқты күнделікті өмірдің табиғи үдерістері кезінде ағзаға ене алатын микропластиктер қоршаған орта денсаулығымен қатар қоғамдық денсаулық тұрғысынан да маңызды зерттеу саласына айналды.
Микропластик деген не?
Диаметрі 5 миллиметрден кіші пластик бөлшектері микропластик деп аталады. Кейбір микропластиктер ірі пластик бұйымдардың уақыт өте келе ыдырауы нәтижесінде пайда болса, кейбіреулері бастапқыдан ұсақ өлшемде өндіріледі. Косметикалық өнімдер, синтетикалық тоқыма бұйымдары және түрлі өнеркәсіптік қолданыстар осы көздердің қатарына жатуы мүмкін.
Табиғатта ұзақ уақыт бұзылмай сақталатын пластиктер күн сәулесі, жел, температураның өзгеруі және физикалық тозу салдарынан барған сайын ұсақ бөлшектерге бөлінеді. Пайда болған микропластиктер қоршаған ортаның көптеген түрлі аймақтарына таралуы мүмкін.
Зерттеулер микропластиктердің тек мұхиттарда ғана емес, ауыз суда, ауыл шаруашылығы алқаптарында және атмосферада да кездесетінін көрсетеді. Кең таралуына байланысты олардың адамдармен байланысқа түсу ықтималдығы өте жоғары. Әртүрлі пішін мен өлшемде кездесетін микропластиктер талшық, түйіршік, қабыршақ немесе бөлшек түрінде болуы мүмкін. Олардың қасиеттері шығу көзіне қарай өзгеше болуы мүмкін.
Микропластиктер қалай пайда болады?
Микропластиктердің едәуір бөлігі ірі пластик бұйымдардың уақыт өте келе ыдырауынан түзіледі. Күн сәулелері, механикалық үйкеліс және қоршаған орта жағдайлары пластиктердің құрылымын бұзып, олардың ұсақ бөлшектерге бөлінуіне себеп болады.
Су бөтелкелері, пакеттер, қаптама материалдары және балық аулау құралдары қоршаған ортада ыдырап, микропластик көзіне айналуы мүмкін. Теңіздерге жеткен пластик қалдықтары жылдар бойы ұсақ бөлшектерге айналуы мүмкін.
Ал кейбір микропластиктер бастапқыдан ұсақ өлшемде өндіріледі. Өнеркәсіптік өндіріс үдерістерінде қолданылатын пластик түйіршіктер немесе түрлі өнімдердің құрамындағы микроскопиялық пластик бөлшектер бұған мысал бола алады. Синтетикалық матадан тігілген киімдерді жуу кезінде бөлінетін пластик талшықтар да маңызды көздердің бірі. Тазарту жүйелерінен өтіп кете алатын бұл талшықтар су көздеріне жетуі мүмкін.
Микропластиктер адам ағзасына қалай енеді?
Адамдар микропластиктердің әсеріне әртүрлі жолдармен ұшырауы мүмкін. Ең кең таралған әсер ету жолдарына тамақ, су тұтыну және тыныс алу жатады.
Теңіз өнімдерінде, тұзда, ауыз суда және түрлі өңделген тағамдарда микропластик бөлшектері кездесуі мүмкін. Сондықтан күнделікті тамақтану кезінде микропластик байқаусыз қабылдануы мүмкін. Жабық үй-жайлардағы синтетикалық талшықтар мен пластиктен шыққан шаң бөлшектері де тыныс алу жолы арқылы ағзаға енуі мүмкін. Әсіресе үй-жай ауасында микропластик талшықтарының болатыны көрсетілген.
Микропластиктердің ағзаға ас қорыту жүйесі және тыныс алу жүйесі арқылы енетіні белгілі. Олардың ағзада қалай таралатыны және ұзақ мерзімді әсерлері қандай екені туралы ғылыми зерттеулер жалғасуда.
Микропластиктердің адам денсаулығына әсері қандай?
Микропластиктердің адам денсаулығына әсері әлі де зерттелуде. Бүгінгі деректер кейбір ықтимал қауіптерді меңзегенімен, ұзақ мерзімді салдарын толық түсіну үшін көбірек ғылыми зерттеу қажет.
Зерттеулерде микропластиктер ағзада қабыну үдерістерін қоздыруы, жасушалық деңгейде күйзеліс тудыруы және кейбір биологиялық механизмдерге әсер етуі мүмкін деп бағаланады. Алайда бұл әсерлердің адам денсаулығына нақты ауқымы әлі анықталған жоқ.
Микропластиктермен байланысты деп саналатын негізгі денсаулық алаңдаушылықтары:
- Жасушалық күйзелістің пайда болуы
- Қабыну реакцияларының қоздырылуы
- Тыныс алу жүйесіне ықтимал әсерлер
- Ас қорыту жүйесімен байланысты өзгерістер
- Иммундық жүйе функцияларының бұзылуы
- Эндокриндік жүйеге ықтимал әсерлер
Пластик өндірісінде қолданылатын кейбір химиялық заттарды да денсаулық тұрғысынан бағалау қажет екені айтылады. Микропластиктер тек физикалық бөлшек ретінде ғана емес, тасымалдаушы қасиеттеріне байланысты да зерттелетіні белгілі.
Ғылыми зерттеулердің дамуымен бірге микропластиктердің адам денсаулығына әсері нақтырақ анықталатын болады.
Микропластиктер көбінесе қандай өнімдер мен тағамдарда кездеседі?
Микропластиктер күнделікті өмірде қолданылатын көптеген өнімде және тұтынылатын түрлі тағамдарда анықталуы мүмкін. Кең қолданылуына байланысты қоршаған ортаға түскен пластик бөлшектері әртүрлі ортада жиналуы мүмкін. Теңіз өнімдері микропластик тұрғысынан ең жиі зерттелетін тағам топтарының бірі. Балықтар мен қабыршақты теңіз жәндіктері қоршаған ортадағы микропластиктерді өз ағзасына сіңіруі мүмкін.
Зерттеулерде микропластик анықталған өнімдер мен тағамдардың кейбірі:
- Бөтелкеге құйылған ауыз су
- Құбыр суы
- Теңіз өнімдері
- Ас тұзы
- Шай пакеттері
- Синтетикалық тоқыма бұйымдары
- Пластикке оралған тағамдар
- Бір рет қолданылатын пластик бұйымдар
Микропластиктердің тек тағамдарда ғана емес, ауада және үй шаңында да болуы мүмкін екені белгілі. Сондықтан әсер ету бір ғана көзбен шектелмейді.
Микропластиктердің әсерін азайту үшін неге назар аудару керек?
Бүгінде микропластиктердің әсерінен толық сақтану өте қиын көрінеді. Дегенмен күнделікті өмірде қабылдауға болатын кейбір шаралар әсер ету мөлшерін азайтуға көмектесуі мүмкін.
Шыны, тот баспайтын болат немесе керамика сияқты балама материалдарды таңдау пластикті пайдалануды азайтуы мүмкін. Әсіресе ыстық тағамдар мен сусындарды пластик ыдыстарда ұзақ сақтамау ұсынылады.
Әсер етуді азайтуға көмектесуі мүмкін тәжірибелер:
- Бір рет қолданылатын пластикті тұтынуды азайту
- Шыны немесе болат су бөтелкелерін таңдау
- Пластик ыдыстарда ыстық тағам сақтамау
- Синтетикалық бұйымдардың орнына табиғи талшықты тоқыма бұйымдарын таңдау
- Үйді тұрақты желдету
- Шаңды тұрақты тазалау
- Қажетсіз пластик қаптаманы пайдалануды азайту
Экологиялық сауаттылықты арттыру да маңызды қадам. Пластик қалдықтарының мөлшерін азайту қоршаған орта денсаулығы үшін де, микропластик түзілуін шектеу үшін де құнды.
Микропластиктер туралы жиі қойылатын сұрақтар
Микропластиктерді көзбен көруге бола ма?
Микропластиктердің басым бөлігі жай көзбен көрінбейтіндей ұсақ. Кейбір бөлшектерді көруге болғанымен, көпшілігі микроскопиялық өлшемде.
Микропластиктер адам қанында анықтала ма?
Соңғы жылдары жүргізілген кейбір зерттеулерде адам қанынан микропластик бөлшектері анықталған. Бұл деректердің денсаулыққа әсерін нақтылау үшін зерттеулер жалғасуда.
Микропластиктерден толық қорғануға бола ма?
Микропластиктер қоршаған ортада өте кең таралғандықтан, олардан толық қорғану қиын. Күнделікті өмір әдеттеріндегі кейбір өзгерістер әсер ету мөлшерін азайтуға көмектесуі мүмкін.
Жиі қойылатын сұрақтар
Бұл жағдайдың негізгі мәні қандай?
Микропластиктер — әдетте 5 мм-ден кіші пластик бөлшектер, ал нанопластиктер одан да ұсақ.
Нені ескеру керек?
Олар тағамда, суда, ауада және адам тіндерінде анықталған; зертханалық және бақылаулық зерттеулер қабыну, тамырлық және эндокриндік ықтимал әсерлерді зерттеп жатыр.
Қалай бағаланады?
Қазіргі медицинада жеке адамның микропластик экспозициясын диагностикалайтын немесе ауру тәуекелін нақты болжайтын стандартты клиникалық тест жоқ.
Қашан маманға қаралу керек?
Микропластикті ағзадан шығаратыны дәлелденген «детокс» қоспасы жоқ; денсаулық шағымдары болса кәдімгі медициналық себептер зерттелуі керек.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.