Ошақты алопеция — иммундық жүйе шаш фолликулаларына әсер етіп, көбіне кенет пайда болатын тегіс, дөңгелек немесе сопақ шашсыз ошақтарды тудыратын аутоиммундық жағдай. Фолликулалар әдетте толық жойылмайды, сондықтан шаш қайта өсуі мүмкін, бірақ ауру барысы болжамсыз және қайталануы немесе кең таралуы ықтимал.
Шаштың түсуі түрлі себептерге байланысты дамиды. Алайда ошақты алопеция (alopecia areata) – кенеттен, дөңгелек, тиын тәрізді шаш түсуіне әкелетін шаш түсу ауруы. Иммундық жүйенің шаш фолликулдарына шабуыл жасауы нәтижесінде дамитын аутоиммундық ауру болып табылатын ошақты алопеция кез келген жас тобында және екі жыныста да кездесуі мүмкін. Ауру шашпен қатар қасқа, кірпікке және дене түктеріне де әсер етуі мүмкін. Әдетте ауырсынусыз болатын түсу бастың шашты терісінде, қаста немесе сақал аймағында айқын, дөңгелек тақыр жерлер түрінде көрінеді. Бұл тақыр жерлер уақыт өте келе кеңеюі немесе кейде өздігінен қалпына келуі мүмкін. Алайда кейбір науқастарда шаш түсуі таралып, тұрақты сипат алуы мүмкін.
Ошақты алопеция дегеніміз не?
Бұл – иммундық жүйенің шаш түбірлеріне шабуыл жасауы салдарынан шаштың түсуімен сипатталатын аутоиммундық ауру. Ол әдетте бастың шашты терісінде, қаста, сақалда немесе дене түктерінде дөңгелек әрі айқын бос жерлер түрінде пайда болады. Бұл аймақтарда шаш түбірлері зақымданғандықтан, түктердің өсуі тоқтап, ошақты таздану пайда болады. Ошақты алопеция жұқпалы ауру емес. Алайда иммундық жүйеге байланысты болғандықтан, генетикалық бейімділігі бар адамдарда жиірек кездеседі. Иммундық жүйе ағзаға зиянды микробтармен күресудің орнына шаш түбірлерін бөгде деп қабылдап, оларға шабуыл жасайды. Бұл жағдай шаштың өсу циклін бұзып, кенеттен шаш түсуіне себеп болады.
Аурудың ауырлығы адамнан адамға қарай өзгеруі мүмкін. Кейбір адамдарда тек бірнеше шағын түсу аймағы пайда болады. Кейбір жағдайларда шаш түсуі бастың бүкіл шашты терісіне немесе барлық дене түктеріне таралуы мүмкін. Ошақты алопецияның түпкілікті емі жоқ. Алайда түрлі емдеу әдістерімен шаштың өсуін қолдауға және иммундық жүйені теңестіруге болады.
Ошақты алопеция неден пайда болады?
Қалыпты жағдайда иммундық жүйе ағзаны инфекциялар мен зиянды заттардан қорғайды. Алайда ошақты алопецияда иммундық жасушалар шаш фолликулдарын қателесіп бөгде зат деп қабылдап, оларға шабуыл жасап, шаштың өсуін тоқтатады. Соның нәтижесінде бастың шашты терісінде, қаста, сақалда немесе дене түктерінде кенеттен әрі айқын түсу пайда болады. Ошақты алопецияның нақты себебі толық белгісіз. Ауруды көптеген факторлар қоздыруы мүмкін деп есептеледі. Генетикалық бейімділік ошақты алопецияның дамуында маңызды рөл атқарады. Отбасында ошақты алопеция немесе басқа аутоиммундық аурулар бар адамдарда бұл аурудың кездесу ықтималдығы жоғарырақ. Қатты стресс пен жарақаттық оқиғалар иммундық жүйенің тепе-теңдігін бұзып, шаш түсуін қоздыруы мүмкін. Сонымен қатар қалқанша без аурулары, қант диабеті, ревматоидты артрит сияқты аутоиммундық аурулары бар адамдарда ошақты алопеция қаупі артады. Қоршаған орта факторлары, тамақтанудағы жетіспеушіліктер, вирустық инфекциялар және гормондық өзгерістер де ошақты алопецияны қоздыруы мүмкін. Ошақты алопеция кез келген жас тобында және екі жыныста да кездесуі мүмкін болғанымен, әсіресе жасөспірімдік кезеңде және жас ересектерде жиірек пайда болады.
Ошақты алопецияның қандай түрлері бар?
Түсудің пішіні мен таралуына қарай ошақты алопеция әртүрлі түрлерге бөлінеді. Кейбір адамдарда шағын аймақтармен шектелсе, кейбір жағдайларда шаш түсуі кеңірек таралуы мүмкін. Аурудың түрі емдеу барысын және шаштың қайта өсу ықтималдығын анықтауда маңызды фактор болып табылады. Ошақты алопецияның түрлерін былай атауға болады:
- Alopecia areata (классикалық ошақты алопеция): Ең жиі кездесетін түрі. Әдетте бастың шашты терісінде, сақалда немесе қаста дөңгелек, тиын көлеміндегі шаш түсуімен көрінеді. Шаш түскен аймақтар уақыт өте келе ұлғаюы немесе өздігінен жазылуы мүмкін.
- Alopecia totalis (толық шаш түсуі): Бастың бүкіл шашты терісінде шаш түседі. Бұл – ошақты алопецияның неғұрлым ауыр түрі, шаш қайта өспеуі мүмкін.
- Alopecia universalis (дене түктерінің толық түсуі): Дененің барлық түктері түседі. Қас, кірпік, сақал, қол, аяқ, кеуде және жыныс аймағындағы түктерге де әсер етуі мүмкін. Сирек кездесетін, бірақ ошақты алопецияның ең ауыр түрлерінің бірі.
- Офиаз типті ошақты алопеция: Шаш түсуі әдетте бастың бүйір және артқы бөлігінде (желке аймағында) жолақ түрінде пайда болады. Дәстүрлі емге жауап беруі қиынырақ болуы мүмкін.
- Диффузды (жайылмалы) ошақты алопеция: Шаш түсуі белгілі бір аймақпен шектелмейді, шаш жалпы жұқарады. Қарқынды шаш түсуі және сиреуімен көрінеді.
- Alopecia barbae (сақал аймағының ошақты алопециясы): Түсу тек сақал аймағында болады. Әсіресе ерлерде кездесетін ошақты алопеция түрі.
Бұл түрлер арасында шаштың қайта өсу ықтималдығы иммундық жүйенің жағдайына, генетикалық факторларға және қолданылатын емге байланысты өзгеруі мүмкін. Ерте анықталған жағдайларда емге жауап тезірек болуы мүмкін.
Ошақты алопецияның белгілері қандай?
Ең жиі кездесетін белгісі – бастың шашты терісінде, сақалда, қаста немесе дененің әртүрлі аймақтарында дөңгелек, тиын көлеміндегі түсу аймақтарының пайда болуы. Бұл түсу аймақтары бастапқыда шағын болуы мүмкін. Алайда уақыт өте келе ұлғаюы немесе жаңа түсу аймақтары пайда болуы мүмкін. Ошақты алопецияда әдетте ауырсыну немесе қышыну байқалмайды. Кейбір науқастар шаш түсер алдында жеңіл күйдіру немесе сезімталдық сезінуі мүмкін. Түскен шаштың түбірлері әдетте сау болып көрінетіндіктен, тері беті тегіс қалады, қабыну немесе жара пайда болмайды.
Ошақты алопеция үдеген сайын түсу аймақтарының пішіні мен көлемі өзгеруі мүмкін. Кейбір адамдарда тек бірнеше шағын аймақ зақымданса, кейбір жағдайларда бастың бүкіл шашты терісі немесе дене түктері жоғалуы мүмкін. Бұл жағдай alopecia totalis немесе alopecia universalis деп аталатын ошақты алопецияның неғұрлым ауыр түрлеріне ауысуы мүмкін. Әсіресе қас, кірпік және сақал аймағындағы түктердің де түсуі аурудың кеңірек таралған түрін көрсетуі мүмкін. Ошақты алопецияның белгілері мынадай:
- Ошақты шаш түсуі: Тиын тәрізді, дөңгелек түсу – ең айқын белгі. Бастапқыда шағын аймақтардан басталып, уақыт өте келе ұлғаюы мүмкін.
- Бастың шашты терісіндегі тегіс, із қалдырмайтын аймақтар: Шаш түскен аймақтарда қызару, жара немесе қабыршақ байқалмайды. Тері беті әдетте сау әрі тегіс болады.
- Қастағы, кірпіктегі және сақалдағы түктің түсуі: Тек бастың шашты терісі ғана емес, қас, кірпік және сақал да зақымдалуы мүмкін. Кеңірек таралған жағдайларда дене түктері толықтай жоғалуы мүмкін.
- Тырнақ мәселелері: Тырнақтарда шұңқырлар, сынғыштық, ақ дақтар және кедір-бұдыр бет болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда тырнақтардың толықтай әлсірейтіні байқалады.
- Асимметриялы түсу: Ошақты алопеция әдетте бір ғана аймақта басталмайды, әртүрлі аймақтарда кенеттен пайда болуы мүмкін. Шаш түсуінің пішіні біркелкі болмауы мүмкін.
- Шаштың жұқаруы және сиреуі: Шаш түсуі тек белгілі бір аймақтарда шоғырланбайды, кейбір адамдарда шаштың жалпы жұқаруына және сиреуіне себеп болуы мүмкін.
- Шаш түбірлеріндегі сезімталдық немесе шымшу сезімі: Шаш түсер алдында кейбір науқастар шаш түбірлерінде жеңіл шымшу, күйдіру немесе сезімталдық сезінуі мүмкін.
- Қайта өскен шаштың түсінің өзгеруі: Кейбір жағдайларда түскен шаш қайта өсе бастағанда ақ немесе сұр түсті болуы мүмкін. Уақыт өте келе бастапқы түсіне қайта оралуы мүмкін.
Кейбір жағдайларда шаш қысқа уақыт ішінде қайта өссе, кейбір науқастарда шаш түсуі тұрақты сипат алуы мүмкін. Ерте анықтау мен емдеу шаштың қайта өсу үдерісін жеделдетіп, аурудың үдеуіне жол бермеуі мүмкін.
Ошақты алопеция қалай анықталады?
Ошақты алопеция диагнозын әдетте дерматологтар физикалық тексеру арқылы қояды. Дәрігер шаш түскен аймақтың пішінін, бастың шашты терісінің құрылымын және шаш түбірлерінің жағдайын зерттеп, аурудың белгілерін бағалайды. Нақты диагноз қою үшін дерматоскопия деп аталатын арнайы үлкейткіш құрал арқылы шаш түбірлері егжей-тегжейлі зерттелуі мүмкін. Кейбір жағдайларда ошақты алопецияның себебін анықтау үшін қан талдаулары жүргізіліп, аутоиммундық аурулар, дәрумен жетіспеушілігі немесе қалқанша без мәселелері зерттелуі мүмкін. Сирек жағдайларда шаш түсуін басқа аурулардан ажырату үшін бастың шашты терісінен шағын тін үлгісі алынып, биопсия жасалуы мүмкін. Диагностика барысында ошақты алопецияның үдеу деңгейі мен тырнақтағы өзгерістер де бағаланып, тиісті емдеу әдісі анықталады.
Ошақты алопеция қалай емделеді?
Аурудың ауырлығы мен таралуына қарай ошақты алопецияны емдеу өзгеруі мүмкін. Жеңіл жағдайларда шаш өздігінен қайта өсуі мүмкін. Алайда ауыр деңгейлерде немесе кең таралған түсу кезінде медициналық араласу қажет болуы мүмкін. Фототерапия (жарықпен емдеу) және PRP (Platelet Rich Plasma – тромбоцитке бай плазма) емі де шаш түбірлерін жандандыру үшін қолданылатын әдістер қатарына жатады. Биотин, мырыш, D дәрумені сияқты қосымша препараттар иммундық жүйені нығайтуға көмектесуі мүмкін. Стресс маңызды қоздырғыш фактор болғандықтан, науқастардың салауатты өмір салтын ұстануы және стрессті басқаруға мән беруі емді қолдайтын факторлар қатарына жатады.
Anadolu Medical Center редакциялық алқасы
Anadolu-дағы «Дерматология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Ошақты алопеция дегеніміз не?
Ошақты алопеция — тыртық қалдырмайтын шаш түсуінің түрі. Иммундық белсенділік фолликулдардың өсу кезеңін бұзады, бірақ фолликул құрылымы әдетте шаш қайта өндіруге қабілетті болып қалады.
Қандай белгілері бар?
Ең тән белгі — қабыршақтанусыз бір немесе бірнеше тегіс шашсыз ошақ. Ошақ шетінде қысқа «леп белгісі тәрізді» шаштар пайда болуы мүмкін, кей адамдарда тырнақта ұсақ шұңқырлар немесе сызықтар байқалады.
Неден пайда болады?
Нақты қоздырушы фактор белгісіз. Генетикалық бейімділік пен аутоиммундық механизмдер маңызды, ал ауру аутоиммундық жағдайлардың жеке немесе отбасылық анамнезі бар адамдарда жиірек кездеседі.
Қандай түрлері бар?
Ошақты алопеция шектеулі аймақтарды зақымдайды. Alopecia totalis бас терісіндегі барлық шаштың түсуін, alopecia universalis денедегі шаштың дерлік барлығының түсуін білдіреді. Офиазис — бас терісі жиегі бойымен жолақ тәрізді шаш түсуі.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.