Құрысу — мидағы қалыптан тыс электр белсенділігінің уақытша клиникалық көрінісі. Кей талмада бүкіл дене құрысып, есінен тану болса, кейбірінде қысқа уақыт қатып қалу, бір мүшенің тартылуы немесе ерекше сезімдер ғана болуы мүмкін. Құрысу 5 минуттан ұзақ болса, қайталанса немесе адам қалпына келмесе шұғыл көмек қажет.
Кенеттен дамитын сананың өзгеруі, еріксіз жиырылулар немесе қысқа мерзімді «қатып қалу» ұстамалары көптеген отбасы үшін алаңдатарлық жағдай. Медицинада ұстама (тырысу) деп аталатын бұл көрініс халық арасында көбіне құрысу деп айтылады. Мидағы электрлік белсенділіктің уақытша бұзылуы нәтижесінде пайда болатын бұл жағдай кез келген жас тобында кездесуі мүмкін. Балалық шақта қызбамен байланысты ұстамалар басым болса, ересектерде басқа неврологиялық себептер алдыңғы қатарға шығуы мүмкін. Әрбір ұстама эпилепсия дегенді білдірмейді. Қайталанатын ұстамалар, астарындағы аурулар немесе метаболизмдік мәселелер бағалануы тиіс. «Құрысу деген не, қандай белгілермен өтеді, қашан шұғыл көмек қажет?» сияқты сұрақтарға нақты жауап беру ерте араласу тұрғысынан маңызды. Төмендегі бөлімдерде ұстама түрлері, белгілері, себептері және алғашқы көмек қадамдары егжей-тегжейлі қарастырылады.
Құрысу (ұстама) деген не?
Ми жасушалары электрлік сигналдар арқылы байланысады. Бұл берілісте кенеттен және бақылаусыз разряд болғанда клиникалық тұрғыда ұстама пайда болады. Қоғамда бұл көрініс әдетте құрысу (ұстама) деп аталады. Ұстама кезінде жиырылулар байқалуы мүмкін, бірақ әрбір ұстама жиырылумен өтпейді. Кейбір адамдар тек қысқа уақытқа сананың бұлыңғырлануын бастан кешіреді.
Ұстаманың ұзақтығы әдетте бірнеше секундтан бірнеше минутқа дейін болады. Ұстамалардың көпшілігі өздігінен тоқтайды. Ал ұзаққа созылған немесе бірінен соң бірі қайталанатын ұстамалар шұғыл көмекті қажет етеді. Бір рет ұстама болған адам мен эпилепсия диагнозы қойылған адамның арасында айырмашылық бар. Эпилепсия – қайталанатын және астарында тұрақты бейімділік жатқан ұстамаларға қолданылатын анықтама.
Ұстаманың түрі, ұзақтығы, қатар жүретін белгілер және адамның жасы диагноз қою үдерісінде шешуші рөл атқарады. Сондықтан ұстаманың қалай басталғанын, қанша уақытқа созылғанын және одан кейін адамның қалай қалпына келгенін мұқият бақылау керек. Ерте бағалау ықтимал қауіптерді азайтуға ықпал етеді.
Құрысудың қандай түрлері бар?
Ұстамалар әртүрлі жолмен жіктеледі. Бұл жіктеуде клиникалық көрініс, жас тобы және қоздырғыш факторлар рөл атқарады. Ең жиі кездесетін бөлу – қызбалы және қызбасыз ұстамалар. Екі жағдай да, әсіресе балалық шақта, жиі сұрақ туғызады.
Қызбалы құрысу (фебрильді тырысу)
Жоғары қызбамен бірге байқалатын ұстамалар қызбалы құрысу деп аталады. Әдетте 6 айдан 5 жасқа дейінгі балаларда пайда болады. Дене қызуының тез көтерілуі ұстаманы қоздыруы мүмкін. Ұстама көбіне қысқа мерзімді болады және бірнеше минут ішінде өздігінен тоқтайды.
Қызбалы ұстамалар қарапайым және күрделі болып екіге бөлінеді. Қарапайым түрінде ұстама қысқа болады және тәулік ішінде қайталанбайды. Күрделі түрінде ұзақтығы созылуы немесе бір күн ішінде бірнеше ұстама болуы мүмкін. Балалардың көпшілігінде тұрақты зақым қалдырмайды, бірақ алғашқы ұстамада міндетті түрде медициналық бағалау қажет.
Қызбасыз құрысу («суық» құрысу)
Қызбасыз дамитын ұстамалар қызбасыз құрысу деп анықталады. Бұл жағдай эпилепсиямен, ми инфекцияларымен, бас жарақатымен немесе метаболизмдік бұзылыстармен байланысты болуы мүмкін. Жас шектеуі жоқ. Балаларда да, ересектерде де кездесуі мүмкін.
Қызбасыз ұстамалар қайталануға бейім болса, егжей-тегжейлі неврологиялық тексеру қажет. Диагноз қою үдерісінде электроэнцефалография және бейнелеу әдістері қолданылады. Астарындағы себеп анықталғанда емдеу жоспары белгіленеді.
Құрысудың (ұстаманың) қандай типтері бар?
Ұстамалар тек қызбаның болуына қарай емес, мидың қай бөлігінен бастау алатынына қарай да жіктеледі. Бұл бөлу белгілерді түсінуді жеңілдетеді.
Жалпы екі негізгі түрі бар:
- Фокальді ұстамалар
- Генерализацияланған ұстамалар
Фокальді ұстамаларда электрлік разряд мидың белгілі бір аймағында басталады. Адам есінен танбауы мүмкін. Қолда немесе аяқта еріксіз қимылдар байқалуы мүмкін. Генерализацияланған ұстамаларда мидың жалпы белсенділігі өзгереді. Сананың жоғалуы айқынырақ болады.
Бұл түрлерді дұрыс ажырату емдеу таңдауына тікелей әсер етеді. Әрбір ұстама түрі бірдей клиникалық көрініс бермейді. Диагноз үшін бақылау мен егжей-тегжейлі анамнез маңызды.
Құрысудың белгілері қандай?
Ұстама белгілері оның түріне қарай өзгереді. Ең жиі кездесетін белгілер – жиырылулар, сананың жоғалуы және тыныс алудың өзгерістері. «Құрысудың белгілері қандай?» деген сұрақты әсіресе ата-аналар жиі іздейді.
Тоникалық-клоникалық фаза (жиырылу және дірілдер)
Тоникалық фазада бұлшықеттер кенеттен жиырылады. Адам құлап қалуы мүмкін. Содан кейін клоникалық фаза басталады. Бұл кезеңде ырғақты дірілдер байқалады. Жақтың қарысып қалуы немесе тісті қатты қысу болуы мүмкін.
Ұстама кезінде зәрді ұстай алмау байқалуы мүмкін. Тілді тістеп алу да қатар жүруі мүмкін. Ұстама бірнеше минут ішінде тоқтайды. Одан кейін адам шаршаңқы және ойға батқандай болуы мүмкін.
Сананың жоғалуы және жауап бермеу
Кейбір ұстамаларда айқын жиырылу болмайды. Адам бос көзқараспен айналасына жауап бермейді. Бұл қысқа мерзімді «қатып қалу» күйі ретінде байқалады. Әсіресе балаларда мектептегі үлгерімнің төмендеуімен назар аудартуы мүмкін. Сананың өзгеруі бірнеше секундқа созылуы мүмкін. Ұстамадан кейін адам не болғанын есіне түсірмеуі мүмкін.
Тыныс алу мен тері түсінің өзгерістері
Ұстама кезінде тыныс алу ретсіз болуы мүмкін. Тыныс алудың қысқа мерзімді тоқтауы байқалуы мүмкін. Еріннің көгеруі байқалуы мүмкін. Тері түсінің бозаруы немесе көгеруі оттегі алмасуының өзгеруіне байланысты. Ұстама аяқталғаннан кейін әдетте қалыпқа келеді.
Нәрестелерде құрысудың белгілері қандай?
Нәрестелерде ұстама белгілері әлсіздеу болуы мүмкін. Қолдың немесе аяқтың кенеттен селт етуі, көздің бір нүктеге тұрып қалуы назар аудартуы мүмкін. Емізу кезінде кенеттен тоқтап қалу байқалуы мүмкін.
Жоғары қызба қатар жүрсе, қызбалы ұстама ықтималдығы бағаланады. Нәрестелердегі құрысу белгілері ерте байқалса, жылдам көмек көрсетуге болады.
Төмендегі белгілер нәрестеде ұстаманы болжауға негіз болуы мүмкін:
- Кенеттен жиырылу немесе босаңсу
- Көздің бір нүктеге қадалуы
- Жауап бермеу
- Көгеру
- Тыныс алудың ретсіздігі
Бұл белгілер байқалғанда уақыт жоғалтпай медициналық көмекке жүгіну керек.
Құрысу неден болады?
Ұстамалар әртүрлі себептермен пайда болуы мүмкін. Жалғыз себеп жоқ. Балалық шақта инфекциялар алдыңғы қатарда. Ересектерде неврологиялық аурулар жиірек кездеседі.
Балалардағы құрысудың себептері
Балаларда ең жиі себеп – қызба. Инфекцияларға байланысты дене қызуының тез көтерілуі ұстаманы қоздыруы мүмкін. Бұдан бөлек ми инфекциялары, туа біткен ақаулар және метаболизмдік мәселелер рөл атқаруы мүмкін.
Балалардағы ұстаманың себебі мына жағдайлар болуы мүмкін:
- Жоғары қызба
- Менингит
- Мидың даму бұзылыстары
- Электролит теңгерімсіздігі
Ерте бағалау қайталану қаупін анықтауға мүмкіндік береді.
Ересектердегі ұстаманың себептері
Ересектерде ұстаманың себептері әртүрлірек. Ми ісіктері, бас жарақаты, инсульт немесе генетикалық бейімділік әсер етуі мүмкін. Метаболизмдік бұзылыстар, қандағы қанттың төмендеуі немесе электролит өзгерістері де ұстамамен байланысты. Астарындағы себепті анықтау – емдеудің негізі.
Құрысу неше градуста болады?
Қызбалы ұстамалар әдетте 38 градустан жоғары қызбамен байланысты. Алайда нақты температура шегі жоқ. Дене қызуының көтерілу жылдамдығы маңызды. Кейбір балаларда төменірек температурада да ұстама болуы мүмкін.
Әрбір жоғары қызба ұстама дегенді білдірмейді. Отбасылық анамнез бен жеке бейімділік шешуші рөл атқарады. Қызуы бар балалардың жалпы жағдайын мұқият бақылау керек.
Құрысу мен эпилепсияның айырмашылығы
Қайталанатын және себебі түсіндірілмейтін ұстамалар эпилепсия деп анықталады. Бір реттік қызбалы ұстама эпилепсия емес. Эпилепсия диагнозы үшін ұстамалардың қайталануы қажет. Құрысу мен эпилепсияның айырмашылығын дұрыс түсіну керек. Ұстама болған әрбір адамға эпилепсия диагнозы қойылмайды. Диагноздар маман бағалауымен нақтыланады.
Құрысып жатқан балаға алғашқы көмек қалай көрсетіледі?
Ұстама кезінде сабыр сақтау маңызды. Баланың зақым алмауы – басты басымдық.
Қауіпсіз қалып пен ортаны қамтамасыз ету
Баланы бүйірімен жатқызу керек. Қатты заттарды алыстату керек. Ауызға ешқандай зат салмау керек. Бастың астына жұмсақ тірек қоюға болады. Тар киімді босату керек.
Ұстаманың ұзақтығын бақылау
Сағатқа қарау керек. Ұстаманың ұзақтығын белгілеп отыру керек. Бес минуттан ұзаққа созылған ұстамаларда жедел жәрдем шақыру керек. Ұстамадан кейін баланы демалуға қалдыру керек. Сана толық қалпына келгенше бақылауды жалғастыру керек.
Құрысу кезінде нені істеуге болмайды?
Қате әрекеттер елеулі қауіп тудыруы мүмкін. Ұстамасы бар адамға су бермеу керек. Қимылдарды күшпен тоқтатуға тырыспау керек. Ауызға қасық немесе соған ұқсас зат салмау керек. Суық су құю дұрыс емес. Көмек қауіпсіз ортаны қамтамасыз етумен шектелуі тиіс.
Жедел жәрдемді қашан шақыру керек?
Кейбір жағдайларда шұғыл көмек қажет. Мына жағдайларда жедел жәрдем шақыру керек:
- Ұстама 5 минуттан ұзаққа созылса
- Ұстама алғаш рет болса
- Тыныс алу қиындаса
- Ұстамадан кейін сана қалпына келмесе
- Ұстамалар бірінен соң бірі дамыса
Ерте араласу ықтимал асқынуларды азайтады.
Құрысу (ұстама) туралы жиі қойылатын сұрақтар
Құрысу тұрақты зақым қалдыра ма? Қысқа мерзімді ұстамалардың көпшілігі тұрақты зақым тудырмайды. Ұзаққа созылған ұстамалар қауіп төндіреді.
Қызбалы ұстама қайталана ма? Кейбір балаларда қайталануы мүмкін. Отбасылық анамнез қауіпті арттыруы мүмкін.
Ұстамадан кейінгі ұйқы қалыпты ма? Иә. Ұстамадан кейін уақытша ұйқышылдық байқалуы мүмкін.
Ұстамалар дұрыс бағаланғанда бақылауға алынуы мүмкін. Белгілерді байқау және уақтылы медициналық көмекке жүгіну үдерісті қауіпсіз басқаруға мүмкіндік береді.
Anadolu-дағы «Педиатрия» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Бір құрысу эпилепсия ма?
Жоқ.
Аузына зат салуға бола ма?
Жоқ.
Құрысу кезінде ұстап тұру керек пе?
Жоқ.
5 минуттан асса не істеу керек?
Жедел жәрдем шақыру керек.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.