Қынап арқылы босану — толғақ әсерінен жатыр мойны жұмсарып, жұқарып және ашылғаннан кейін нәрестенің жатыр мойны мен қынап арқылы дүниеге келуі. Босану әдетте жатыр мойнының ашылуы, нәрестенің тууы және плацентаның бөлінуі кезеңдерінен өтеді. Уақыт әр адамда әртүрлі және қауіпсіздік үшін акушерлік араласу қажет болуы мүмкін.
Табиғи босану, басқаша айтқанда қынап арқылы босану, баланың ана жатырынан қынап жолы арқылы табиғи үдерістер нәтижесінде дүниеге келуін білдіреді. Босанудың бұл түрі ең көне әрі кең таралған босану әдістерінің бірі. Ана мен бала үшін табиғи үдеріс болып табылатын табиғи босану әдетте ешқандай хирургиялық араласусыз жүзеге асады. Болашақ ананың ағзасы жүктілік бойы босануға дайындалады. Босану сәті келгенде жатырдың жиырылуы мен баланың қимылдары арқасында бала босану жолынан сыртқа шығады.
Табиғи босану (қынап арқылы босану) дегеніміз не?
Табиғи босану – баланың ананың босану жолы (қынап) арқылы табиғи жолмен дүниеге келуін білдіретін босану әдісі. Табиғи үдеріс болып табылатын табиғи босану ешқандай хирургиялық араласуды қажет етпей жүзеге асады. Әдетте жүктіліктің соңғы кезеңдерінде басталады. Болашақ ананың ағзасы жүктілік бойы босану үдерісіне дайындалады. Босану жатыр бұлшықеттерінің жиырылуы, жатыр мойнының (цервикстің) ашылуы және баланың босану жолымен ілгерілеуі арқылы жүзеге асады. Ананың толғақтарымен басталатын босану баланың қынап арқылы шығуымен аяқталады. Босанудың бұл түрі ана үшін де, бала үшін де ең физиологиялық әрі табиғи әдіс ретінде қабылданады. Ананың ағзасы босанғаннан кейін бірден қалпына келу кезеңіне тез өте алады. Бала да босану кезінде ананың микроағзаларымен байланысқа түседі. Бұл жағдай оның иммундық жүйесінің нығаюына ықпал етеді. Табиғи босанудың артықшылықтарының бірі – ананың белсенді рөл атқаруы және ағзасының табиғи босану үдерісіне бейімделуі. Алайда әр ана мен баланың жағдайы әртүрлі болғандықтан, босану түрін таңдағанда маман дәрігердің басшылығы маңызды.
Табиғи босану нешінші аптада болады?
Табиғи босану жүктіліктің 37-ші мен 42-ші апталары аралығында болады. Бұл кезең «мерзімді жүктілік» деп аталады. Ол баланың туылуға дайын болатын уақыт аралығын білдіреді. Жүктіліктің 37-ші аптасына дейін болған босану мерзімінен бұрын босану (preterm), ал 42-ші аптадан кейін болған босану мерзімінен кеш босану (postterm) болып саналады. Босанудың қашан басталатыны ана мен баланың денсаулық жағдайына, генетикалық факторларға және кейде ананың өмір салтына байланысты өзгеруі мүмкін. Жүктілік бойы жатыр ішінде дамыған баланың мерзімді кезеңге жеткенде өкпесі мен басқа мүшелері толық дамыған болады. Сондықтан осы апталар аралығында болатын табиғи босану ана үшін де, бала үшін де қауіпсіз уақыт аралығы болып табылады. Алайда кейбір жағдайларда ананың немесе баланың денсаулық жағдайы ескеріліп, босану уақытын дәрігер жоспарлауы немесе босануды араласу арқылы бастауы мүмкін.
Табиғи босанудың белгілері қандай?
Жүктіліктің соңғы апталарында пайда болатын белгілер босанудың жақындап қалғанын көрсетеді. Бұл белгілер ананың ағзасы босануға дайындық кезеңіне енгенін білдіреді. Босану белгілері әр әйелде әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір белгілер жеңіл сезілсе, кейбіреулері айқынырақ болуы мүмкін. Жалпы алғанда босану жатырдың тұрақты жиырылуымен, баланың төмен түсуімен және цервикстің (жатыр мойнының) кеңеюімен басталады. Табиғи босанудың белгілерін былай атауға болады:
- Тұрақты әрі күшейе түсетін жиырылулар: Босанудың ең айқын белгісі – жатырдың жиырылуы. Бастапқыда тұрақсыз әрі әлсіз болатын жиырылулар уақыт өте келе жиілеп, тұрақты сипат алады. Жиырылулар әдетте бел аймағынан басталып, іш аймағына таралады және босану жақындаған сайын қарқыны артады.
- Шырышты тығынның түсуі: Цервикс ашыла бастағанда жатыр мойнын жауып тұратын шырышты тығын түсуі мүмкін. Бұл қынаптан шығатын аздап қан аралас немесе желе тәрізді бөліну ретінде байқалуы мүмкін.
- Қағанақ суының кетуі: Халық арасында «судың кетуі» деп белгілі бұл жағдай бала орналасқан қағанақ қабының жыртылуы нәтижесінде болады. Қағанақ сұйықтығы бірден мол түрде немесе аз-аздан сызып ағуы мүмкін.
- Баланың төмен түсуі: Босанудан бірнеше апта немесе күн бұрын бала босану жолына қарай жылжиды және ананың іші төмен түседі. Бұл болашақ ананың тыныс алуын жеңілдетуі мүмкін, бірақ қуыққа қысым түсіріп, жиі кіші дәретке шығу қажеттілігін тудыруы мүмкін.
- Жамбас аймағындағы қысым мен ауырсыну: Босану жақындаған сайын жамбас аймағында қатты қысым сезілуі мүмкін. Бұл жағдай баланың босану жолына қарай ілгерілеуінен туындайды.
- Энергия деңгейінің өзгеруі: Босану алдында кейбір болашақ аналарда энергияның кенет артуы байқалса, кейбіреулері өздерін шаршаңқы әрі әлсіз сезінуі мүмкін.
- Іш өту немесе ішек қимылдарының жиілеуі: Гормондық өзгерістерге байланысты ішек қимылдары жиілеуі немесе іш өтуі мүмкін.
- Бел мен іштің ауыруы: Тұрақты немесе ара-тұра сезілетін бел мен іштің төменгі бөлігінің ауыруы босанудың жақындағанын көрсетуі мүмкін. Бұл ауырсынулар жатырдың жиырылуына байланысты дамиды.
Табиғи босану қалай басталады?
Босану жатырдың тұрақты жиырылуымен басталады. Бұл жиырылулар бастапқыда әлсіз әрі тұрақсыз болады. Алайда уақыт өте келе жиілеп, күшейе түседі. Цервикс (жатыр мойны) ашыла бастағанда шырышты тығын түсуі мүмкін. Қағанақ қабының жыртылуы мен судың кетуі де босанудың басталғанының белгісі болуы мүмкін. Баланың босану жолына қарай жылжуымен бірге болашақ ананың жамбас аймағындағы қысым сезімі артады. Бұл үдеріс әр әйелде әртүрлі жылдамдықпен жүруі мүмкін және әдетте медициналық топ тарапынан мұқият бақыланады.
Табиғи босану қалай жүргізіледі?
Бұл босанудың табиғи кезеңдеріне сәйкес жүретін үдеріс. Жатыр жиырыла бастағанда цервикс біртіндеп ашылып, бала босану жолына қарай ілгерілейді. Босанудың бірінші кезеңі цервикс толық ашылғанға дейін жалғасады. Екінші кезеңде бала босану жолынан шығады. Ана жиырылулармен бірге белсенді түрде күшеніп, баланы дүниеге әкеледі. Бала туылып болғаннан кейін үшінші кезеңде плацента (бала жолдасы) шығарылады. Бұл үдеріс барысында медициналық топ ана мен баланың денсаулығын бақылайды және қажет болғанда араласады.
1. Босанудың басталуы және цервикстің ашылуы
Босанудың бірінші кезеңі тұрақты жиырылулармен басталады. Жиырылулар цервикстің кеңеюін қамтамасыз етеді. Бұл кезең ерте (латентті) және белсенді кезең болып екіге бөлінеді.
- Латентті кезең: Жиырылулар тұрақсыз болады және цервикс баяу ашыла бастайды (0–4 см аралығында).
- Белсенді кезең: Жиырылулар тұрақты әрі күштірек болады. Цервикс тез ашылып, толық ашылу шамасы – 10 см-ге жетеді.
Бұл кезеңде анаға босаңсу үшін тыныс алу жаттығулары мен дене қалпын өзгерту ұсынылады.
2. Баланың туылуы
Цервикс толық ашылғанда баланың босану жолымен ілгерілеуі басталады. Ана дәрігердің нұсқауымен жиырылулар кезінде күшеніп, баланың туылуына көмектеседі. Алдымен баланың басы шығады (бастың туылуы), содан кейін иықтары мен денесі шығады. Бала толық туылғаннан кейін медициналық топ кіндік бауды кесіп, баланы анаға береді.
3. Плацентаның шығуы
Бала туылғаннан кейін жатыр плацентаны сыртқа шығару үшін жиырылуын жалғастырады. Плацента әдетте босанғаннан кейінгі 5–30 минут ішінде шығады. Дәрігер жатыр ішінің толығымен босағанына көз жеткізу үшін тексеру жүргізеді.
4. Босанудан кейінгі бақылау және күтім
Ана мен баланың өмірлік маңызды көрсеткіштері тексеріледі. Босану кезінде жыртылулар болса, тігіс салынады. Анаға демалу және күш жинау үшін қолдау көрсетіледі. Баланы алғаш емізуге ынталандырылады.
Табиғи босанудың пайдасы қандай?
Бұл ана үшін де, бала үшін де көптеген пайда беретін табиғи босану әдісі. Табиғи үдерістің бір бөлігі болып табылатын бұл әдіс ананың қалпына келу мерзімінің қысқалығы және босанудан кейінгі асқынулардың сирек кездесуі сияқты артықшылықтар береді. Табиғи босану хирургиялық араласуды қажет етпейтіндіктен, ана үшін инфекция қаупі төмен, ал босанғаннан кейін бірден қозғалу мүмкіндігі жоғары. Сонымен қатар босану кезіндегі қысу әсерінің арқасында баланың өкпесі жақсырақ жұмыс істей бастап, босанудан кейінгі тыныс алу проблемаларының қаупі азаяды. Босану кезінде ананың белсенді рөл атқаруы гормондық теңгерімге оң әсер етіп, босанудан кейінгі депрессия қаупін де азайтуы мүмкін. Табиғи босанудың пайдасын былай атауға болады:
- Ананың тезірек қалпына келуі: Босану хирургиялық тіліктерсіз жүретіндіктен, ананың қалпына келу кезеңі қысқа әрі жеңіл болады.
- Инфекция қаупінің төмендігі: Қынап арқылы босануда инфекция қаупі кесар тілігімен салыстырғанда төменірек.
- Баланың иммундық жүйесінің нығаюы: Бала босану жолынан өту кезінде ананың микроағзаларымен байланысқа түсуі оның иммундық жүйесінің нығаюына ықпал етеді.
- Баланың тыныс алу жүйесінің дамуы: Босану жолындағы қысу әсері баланың өкпесінің сұйықтықтан тазаруына және туылғаннан кейін оңай тыныс алуына көмектеседі.
- Гормондық теңгерімнің қамтамасыз етілуі: Табиғи босану кезінде бөлінетін окситоцин гормоны ананың толғағын жеңілдетеді және баласымен эмоционалдық байланысын нығайтады.
- Ана мен бала байланысының нығаюы: Босанғаннан кейін ананың баласын бірден емізе алуы ана мен бала арасындағы байланыстың қалыптасуын жеделдетеді.
- Босанудан кейінгі ауырсынудың аздығы: Хирургиялық араласу болмағандықтан, босанудан кейінгі ауырсыну әдетте жеңілірек болады және ана еркін қозғала алады.
Табиғи босанудан кейін нелерге назар аудару керек?
Босанғаннан кейін ана ағзасының қалпына келуі үшін жеткілікті демалуға уақыт бөлуі керек. Энергия деңгейін арттыру және сүт өндірілуін қолдау үшін теңгерімді әрі құнарлы тамақтану керек. Қынап аймағында инфекция қаупінің алдын алу үшін гигиена ережелерін сақтау қажет. Сонымен қатар босанудан кейінгі тұрақты дәрігерлік тексерулерді өткізіп алмау керек. Баланы тамақтандыру үшін емізу техникаларын үйреніп, қажет болса қолдау алу керек.
Anadolu Medical Center редакциялық алқасы
Anadolu-дағы «Акушерлік және гинекология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Қынап арқылы босану дегеніміз не?
Бұл нәрестенің іш қуысына жасалған кесар тілігі арқылы емес, қынап арқылы дүниеге келуі. Ол құралсыз жүруі немесе медициналық көрсетілім болса қысқыш не вакуум-экстрактормен көмек көрсетілуі мүмкін. Белгілер жас, жүктілік жағдайы, анамнез және тексеру нәтижелерімен бірге бағаланады.
Нәресте қашан мерзімінде туған деп саналады?
Жүктілік бір ғана күнмен емес, апталық диапазонмен сипатталады. 37 толық аптаға дейінгі босану шала болып саналады. Жүктілікке қатысты белгілер жалпы клиникалық жағдаймен бірге бағалануы тиіс.
Босанудың жиі белгілері қандай?
Күшейіп, аралығы қысқаратын тұрақты толғақтар, шырыш пен қан аралас тығынның шығуы, қағанақ суының кетуі, бел ауыруы және жамбас қысымының күшеюі болуы мүмкін. Белгілер жүктілік мерзімі мен тексеру нәтижелерімен бірге бағаланады.
Босанудың кезеңдері қандай?
Бірінші кезең — жатыр мойнының өзгеруі мен ашылуы, оған жасырын және белсенді фазалар кіреді. Екінші кезең толық ашылудан нәресте туғанға дейін созылады. Үшінші кезең — плацентаның бөлінуі. Босану барысы ана мен нәрестенің жағдайына қарай бақыланады.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.