Түсік дегеніміз не? Белгілері, себептері және емдеу

Жүктілік кезінде туындауы мүмкін ең ауыр асқынулардың бірі – түсік. Медициналық тұрғыдан ол өздігінен болатын түсік (спонтанды аборт) ретінде анықталады. Бұл жүктіліктің 20-аптасына дейін ұрықтың жатырдан тыс тіршілік ете алмайтын жағдайда жоғалуын білдіреді. Ол әдетте бірінші триместрде болады. Түрлі себептерге байланысты дамуы мүмкін. Әйелдердің едәуір бөлігі өмірінің белгілі бір кезеңінде түсік қаупіне тап болуы мүмкін. Кейбір жағдайлар қайталанатын түсікке ұласуы мүмкін.

Түсік дегеніміз не?

Бұл – жүктіліктің 20-аптасына дейін эмбрионның немесе ұрықтың ана жатырынан шығып қалуы. Көбінесе эмбрионның генетикалық құрылымындағы ауытқуларға байланысты ағза тарапынан табиғи үдеріс ретінде жүзеге асады. Түсік жағдайларының басым бөлігі алғашқы 12 апта ішінде болады. Көбінесе алдын алу мүмкін емес жағдай. Биологиялық тұрғыдан түсік жүктіліктің қалыпты түрде жалғаса алмауы нәтижесінде болатын жоғалту ретінде бағаланады. Ол түрлі себептерге байланысты болуы мүмкін. Кейде әйел тіпті байқамай-ақ аяқталуы мүмкін. Медициналық әдебиетте түсіктер түрлі санаттарға бөлініп жіктеледі.

Түсіктің қандай түрлері бар?

Түсіктің әр түрі әртүрлі белгілер беруі мүмкін. Белгілеріне қарай емдеу әдістері де өзгеруі мүмкін. Кейбір түсіктерге араласу қажет болмаса, кейбіреулері дәрілік немесе хирургиялық әдістермен емделуі тиіс. Түсік жағдайларының басым бөлігі жүктіліктің алғашқы үш айында байқалады. Кейінгі апталарда да түсік болуы мүмкін. Түсік түрлерін былай атауға болады:

• Түсік қаупі (imminent): Жүктіліктің ерте кезеңдерінде байқалатын, жеңіл қан кетумен және түйілу ауырсынуымен көрінетін түсік түрі. Жатыр мойны жабық және жүктілік әлі жалғасуда. Бұл жағдайда болашақ анаға тыныштық ұсынылады. Кейбір гормондық қолдау емі қолданылуы мүмкін.
• Болмай қоймайтын (inevitable) түсік: Қан кету күшейіп, жатыр мойны ашыла бастайды. Бұл жағдайда түсік болмай қоймайды. Нәтижесінде жүктілік жоғалады. Ауырсыну мен жиырылулар қатты болуы мүмкін. Медициналық көмек қажет.
• Толық емес (incomplete) түсік: Түсік үдерісі басталған, бірақ жатыр ішіндегі ұрық тіндері толық шықпаған. Қатты қан кету және жатырдың жиырылуы болады. Дәрілік немесе хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін.
• Толық (complete) түсік: Жүктілікке қатысты барлық тіндер жатырдан толықтай шыққан. Әдетте қосымша араласу қажет болмайды. Алайда қан кету мен инфекция қаупіне байланысты дәрігердің бақылауы міндетті.
• Дамымаған жүктілік (missed abortion, «үнсіз» түсік): Ұрық ана жатырында дамуын тоқтатқан. Алайда ағза түсік үдерісін бастамаған. Әдетте жоспарлы ультрадыбыстық тексеру кезінде анықталады. Жүктілік дәрілік немесе хирургиялық әдістермен тоқтатылады.
• Қайталанатын (әдеттегі) түсік: Қатарынан үш немесе одан да көп жүктілікті жоғалтқан әйелдерде байқалатын жағдай. Генетикалық, гормондық, иммундық жүйеге және анатомияға қатысты факторлар әсер етуі мүмкін. Егжей-тегжейлі медициналық бағалауды қажет етеді.
• Септикалық (инфекцияланған) түсік: Жатыр ішінде инфекцияның пайда болуымен дамитын түсік түрі. Дене қызуының қатты көтерілуімен, жағымсыз иісті қынаптан бөліндімен және іштің қатты ауыруымен көрінеді. Шұғыл медициналық араласуды қажет етеді, әйтпесе ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін.

Түсіктің белгілері қандай?

Әдетте қынаптан қан кету, шаптың ауыруы және жүктілік белгілерінің кенеттен азаюы ең жиі кездесетін белгілер қатарына жатады. Әсіресе жүктіліктің алғашқы апталарында пайда болатын жеңіл дақтар әрдайым түсікті білдірмеуі мүмкін. Алайда қатты қан кету мен ауырсыну кезінде түсік ықтималдығы ескеріледі. Түсіктің белгілері мынадай:

• Қынаптан қан кету: Түсіктің ең жиі кездесетін белгісі. Жеңіл дақ түрінде басталып, қатты қан кетуге ұласуы мүмкін. Қою қоңыр немесе ашық қызыл түсті болуы мүмкін.
• Іш пен шаптың қатты ауыруы: Етеккір кезіндегі ауырсынуға ұқсас, бірақ қарқындырақ әрі ұзаққа созылатын түйілулер түсіктің белгісі болуы мүмкін. Жатырдың жиырылуы сезілуі мүмкін.
• Жүктілік белгілерінің кенеттен азаюы: Жүрек айнуы, сүт бездерінің сезімталдығы сияқты жүктілік симптомдарының кенеттен азайғаны байқалуы мүмкін.
• Арқа мен белдің ауыруы: Бел аймағында қатты ауырсыну сезілуі түсік үдерісінің басталғанын көрсетуі мүмкін.
• Жатырдан тін бөліктерінің шығуы: Қынаптан бөлініммен бірге қан ұйындыларының немесе тін бөліктерінің түсуі – түсіктің елеулі белгісі.
• Дене қызуының қатты көтерілуі және қалтырау: Егер түсік инфекцияға байланысты болса, дене қызуының көтерілуі, тоңазу және әлсіздік сияқты белгілер де байқалуы мүмкін.

Түсік қаупін арттыратын факторлар

Генетикалық ауытқулар, гормондық теңгерімсіздіктер, жатырдың аномалиялары, инфекциялар және өмір салты сияқты көптеген факторлар түсікке әкелуі мүмкін. Алайда кейбір жағдайларда түсіктің нақты себебін анықтау мүмкін болмайды. Түсік қаупін барынша азайту үшін бұл факторларды білу және қажетті шараларды қабылдау маңызды. Түсік қаупін арттыратын факторлар мынадай:

• Генетикалық және хромосомалық ауытқулар: Түсіктердің шамамен 50–60%-ы хромосомалық бұзылыстардан туындайды. Эмбрионның генетикалық құрылымында болатын қателер оның қалыпты дамуына кедергі келтіріп, түсікке себеп болуы мүмкін.
• Ананың жасы және репродуктивтік денсаулық: 35 жастан асқан әйелдерде түсік қаупі жоғарырақ. Жас ұлғайған сайын жұмыртқа жасушасының сапасы төмендейді. Хромосомалық аномалиялардың кездесу ықтималдығы артады.
• Гормондық мәселелер: Аналық бездің поликистозы синдромы (PCOS) және қалқанша без аурулары сияқты гормондық теңгерімсіздіктер түсікке әкелуі мүмкін. Прогестерон жетіспеушілігі жатырдың ішкі қабатының жеткілікті түрде қолдау алмауына себеп болып, эмбрионның бекінуін қиындатуы мүмкін.
• Жатыр мен жатыр мойнының мәселелері: Жатырдағы құрылымдық аномалиялар, миомалар немесе перде (септум) сияқты жағдайлар эмбрионның дамуына кері әсер етуі мүмкін. Истмико-цервикалдық жеткіліксіздік жатыр мойнының мерзімінен бұрын ашылуына себеп болып, түсік қаупін арттырады.
• Иммундық жүйенің және қан ұюының бұзылыстары: Антифосфолипидтік синдром (АФС) сияқты аутоиммундық аурулар ұрықтың жеткілікті қан ағынын ала алмауына себеп болуы мүмкін. Тромбофилия сияқты қан ұю бұзылыстары плацентаға баратын қан ағынына кедергі келтіріп, түсікке әкелуі мүмкін.
• Созылмалы аурулар мен инфекциялар: Қант диабеті, жоғары қан қысымы, жүйелі қызыл жегі (лупус) және бүйрек аурулары сияқты созылмалы аурулар түсік қаупін арттыруы мүмкін. Токсоплазма, цитомегаловирус, қызамық (рубелла) және листерия сияқты инфекциялар ұрықтың дамуына кері әсер етуі мүмкін.
• Өмір салты және қоршаған орта факторлары: Шамадан тыс стресс, жеткіліксіз тамақтану және ауыр дене жүктемесі түсік қаупін арттыруы мүмкін. Химиялық заттарға және радиацияға ұшырау ұрыққа кері әсер етуі мүмкін.
• Бұрын болған түсік: Бұрын бірнеше рет түсік болған әйелдерде қайта түсік болу қаупі жоғарырақ.

Түсік қалай анықталады?

Түсік клиникалық белгілерге де, медициналық талдауларға да сүйене отырып анықталуы мүмкін. Болашақ ананың белгілері физикалық тексерумен және ультрадыбыстық бейнелеумен бірге бағаланып, түсіктің бар-жоғы анықталады. Әсіресе қынаптан қан кету, шаптың ауыруы және жүктілік белгілерінің кенеттен азаюы сияқты шағымдары бар әйелдер тез арада дәрігерге жүгінуі тиіс.

Қайталанатын түсіктің себептері қандай?

Қайталанатын түсік қатарынан үш немесе одан да көп жүктілікті жоғалту ретінде анықталады. Бұл әйелдердің шамамен 1%-ына әсер ететін репродуктивтік денсаулықтың елеулі мәселесі. Қайталанатын түсіктердің негізгі себептері өте алуан түрлі. Генетикалық факторлардан бастап иммундық жүйе бұзылыстарына дейін көптеген түрлі факторлар бұл жағдайға әкелуі мүмкін. Түсіктердің көпшілігі генетикалық қателерден туындаса да, қатарынан болатын түсіктер неғұрлым егжей-тегжейлі зерттеуді қажет етеді. Мұндай жағдайларда жұптардың кешенді медициналық бағалаудан өтуі және себептің дұрыс анықталуы үлкен маңызға ие.

Генетикалық факторлар – қайталанатын түсіктердің ең жиі кездесетін себептерінің бірі. Ата-ананың біреуінде болатын транслокация сияқты хромосомалық ауытқулар эмбрионның қалыпты дамуына кедергі келтіріп, түсікпен аяқталуы мүмкін. Мұндай генетикалық берілу эмбрион түзілу кезіндегі кездейсоқ мутациялардан өзгеше және қайталанатын түсік жағдайларында ерекше бағалануы тиіс. Иммундық жүйенің бұзылыстары да түсікке себеп болатын маңызды факторлардың бірі. Антифосфолипидтік синдром (АФС) сияқты аутоиммундық ауруларда ағза ұрықты бөгде құрылым ретінде қабылдап, оған шабуыл жасауы және қанның ұюына әкеліп, плацентаның қоректенуіне кедергі келтіруі мүмкін. Бұл жағдай жүктіліктің дамуын тоқтатып, түсікке себеп болады. Қан ұю бұзылыстары да осыған ұқсас түрде плацентаға баратын қан ағынын тоқтатып, ұрықтың дамуын тежеуі мүмкін.

Жатырдағы құрылымдық ауытқулар эмбрионның дұрыс бекінуіне және дамуына кедергі келтіруі мүмкін. Перде (жатыр ішіндегі перде), миомалар немесе жабысқақтар сияқты жатыр аномалиялары эмбрион үшін қолайлы орта қамтамасыз етпейтіндіктен, түсік қаупін тудыруы мүмкін. Сонымен қатар жатыр мойнының жүктілікті көтеруге жеткілікті мықты болмауы (истмико-цервикалдық жеткіліксіздік) кейінгі апталарда түсікке себеп болуы мүмкін.

Түсік қалай емделеді?

Түсікті емдеу түсіктің түріне және ананың денсаулық жағдайына қарай өзгереді. Түсіктің аяқталу жағдайы, жатыр ішінде тін қалған-қалмағаны және ананың денсаулық жағдайы емдеу әдістерін анықтайтын ең маңызды факторлар болып табылады. Кейбір түсіктер медициналық араласусыз өздігінен аяқталуы мүмкін. Кейбіреулері үшін дәрілік ем немесе хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Сонымен қатар қайталанатын түсіктердің алдын алу үшін профилактикалық шаралар да қолданылуы мүмкін. Егер түсік толық болмаса, жатыр ішінде жүктілікке қатысты тіндер қалуы мүмкін. Мұндай жағдайларда жатыр қуысын толық тазарту қажет. Дәрілік және хирургиялық әдістер жатырды тазартуға көмектесуі мүмкін. Хирургиялық араласуды қажет ететін жағдайларда кеңейту және қыру (D&C) әдісі қолданылуы мүмкін.

Түсіктен кейін инфекция қаупі болса немесе түсіктің септикалық екені анықталса, дәрілік ем қолданылуы тиіс. Дене қызуының қатты көтерілуі, жағымсыз иісті қынаптан бөлінді және іштің қатты ауыруы сияқты белгілер инфекцияға байланысты түсіктің белгісі болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда жатырды тазарту және дәрілік ем қолдану өмірлік маңызға ие. Қайталанатын түсік болған әйелдер үшін емдеу үдерісі кеңірек болуы мүмкін. Егер түсіктердің себебі генетикалық факторлар болса, жұптарға генетикалық кеңес беріледі және имплантацияға дейінгі генетикалық диагностика (PGT) сияқты әдістермен сау эмбриондар іріктеліп, экстракорпоралдық ұрықтандыру (ЭКҰ) емі жүргізілуі мүмкін.

Anadolu Medical Center редакциялық алқасы

Anadolu-дағы «Акушерлік және гинекология» саласы бойынша дәрігерлер

Nuri Ceydeli

Дәрігер-маман

Гинекология және акушерлік

Клиниканың барлық дәрігерлері

Жиі қойылатын сұрақтар

Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.