Түнгі қорқыныш — терең non-REM ұйқы кезінде кенет айқайлау, қатты қорқу және вегетативтік қозумен өтетін эпизодтар; олар көбіне балаларда кездеседі. Бала ояу сияқты көрінгенімен, жұбату қиын болады және кейін оқиғаны аз есте сақтайды. Тұрақты ұйқы тәртібі мен қауіпсіздік шаралары көмектеседі, ал жиі немесе қауіпті эпизодтар дәрігер бағалауын қажет етеді.
Түнгі қорқыныш (ұйқы кезіндегі үрей) — әсіресе балалық шақта кездесетін, бірақ ересектерде де пайда болуы мүмкін, адамның ұйқыдан кенет және қатты қорқыныш реакцияларымен оянуына әкелетін ұйқы бұзылысы. Түн ішінде болатын бұл ұстамалар кезінде адам айқайлауы, жылауы немесе үрейленіп қозғалуы мүмкін. Көбінесе болған жайт таңертең есте қалмайды және бұл жағдай адамның өзін де, оның отбасын да алаңдатуы мүмкін. Түнгі қорқынышты дұрыс тану оны басқа ұйқы және неврологиялық мәселелерден ажырату үшін қажет.
Түнгі қорқыныш кімдерде кездеседі?
Түнгі қорқыныш көбінесе балалық шақта кездескенімен, кез келген жас тобында пайда болуы мүмкін. Оның әсіресе мектепке дейінгі кезеңде жиірек болуы осы жастағы балаларда ұйқы құрылымының әлі толық жетілмеуімен байланыстырылады. Алайда стресс, ұйқының қанбауы және кейбір денсаулық мәселелері ересектерде де түнгі қорқыныш ұстамаларын қоздыруы мүмкін. Отбасылық анамнезі бар адамдарда кездесу қаупі жоғарырақ.
Нәрестелердегі түнгі қорқыныш
Нәрестелерде түнгі қорқыныш әдетте кенет жылау, мазасыздану және жұбатуға көнбейтін реакциялармен көрініс береді. Нәрестенің көзі ашық сияқты көрінсе де, ол айналасымен шын мәнінде байланыс орнатпайды. Бұл жағдай көбінесе ата-аналарды алаңдатқанымен, нәресте таңертең оянғанда болған жайтты есіне түсірмейді. Нәрестелік кезеңде байқалатын түнгі қорқыныш әдетте уақытша болады және өсе келе азаяды.
Ересектердегі түнгі қорқыныш
Ересектерде түнгі қорқыныш балалармен салыстырғанда сирек кездеседі, бірақ күрделірек себептерге байланысты болуы мүмкін. Қатты стресс, жарақаттаушы оқиғалар және ұйқы тәртібінің бұзылуы маңызды қоздырғыштар қатарына жатады. Ұстамалар кезінде адам төсегінен тұруы, айқайлауы немесе айналасына зиян келтіруі мүмкін қимылдар жасауы мүмкін. Сондықтан ересектерде байқалатын түнгі қорқынышты міндетті түрде бағалау қажет.
Түнгі қорқыныш (ұйқы үрейі) дегеніміз не?
Түнгі қорқыныш — REM емес ұйқының терең сатысында пайда болатын парасомнияның бір түрі. Адам толық оянбай-ақ кенет қорқыныш және үрей реакцияларын білдіреді. Ұстама кезінде жүрек соғысы жиілейді, тыныс алу ретсізденеді және қатты қорқыныш күйі байқалады. Бұл жағдай қорқынышты түстерден ерекшеленеді, өйткені адам түс көрмейді және болған жайтты кейін есіне түсірмейді.
Түнгі қорқыныштың белгілері қандай?
Түнгі қорқыныштың белгілері әдетте кенеттен әрі қатты болады. Ұстамалар кезінде адам саналы күйде болмайды және сырттан жасалған араласуларға көбінесе жауап бермейді. Бұл жағдай түнгі қорқынышты басқа түнгі үрейлерден ажырататын маңызды ерекшелік болып табылады.
Түнгі қорқыныш кезінде жиі кездесетін белгілер:
- Ұйқыдан кенет айқайлап ояну
- Қатты қорқыныш және үрей күйі
- Жүрек соғысының жиілеуі және терлеу
- Тыныс алудың жиілеуі
- Төсекте отыра қалу немесе орнынан тұру
- Жұбатуға көнбеу
- Таңертең болған жайтты есіне түсірмеу
Түнгі қорқыныштың себептері қандай?
Түнгі қорқыныштың пайда болуында бірнеше фактор рөл атқаруы мүмкін. Ол көбінесе бір ғана себепке байланысты емес, әртүрлі факторлардың жиынтығынан дамиды. Ұйқы тәртібінің бұзылуы және жүйке жүйесіне әсер ететін жағдайлар маңызды рөл атқарады.
Түнгі қорқынышқа әкелуі мүмкін себептерді былай атауға болады:
- Ұйқының қанбауы және ретсіз ұйқы
- Қатты стресс және мазасыздық
- Қызбамен өтетін аурулар
- Генетикалық бейімділік
- Кейбір дәрілердің жанама әсерлері
- Неврологиялық сезімталдық
Түнгі қорқынышты қалай анықтауға болады?
Түнгі қорқыныш диагнозы әдетте адамның анамнезі мен байқалған белгілер негізінде қойылады. Ұстамалардың түнгі ұйқының алғашқы сағаттарында пайда болуы және адамның таңертең ештеңе есіне түсірмеуі — оның айрықша белгілері. Қажет болған жағдайда диагноз ұйқыны зерттеу (полисомнография) арқылы расталуы мүмкін. Отбасынан алынған егжей-тегжейлі мәлімет диагностика үдерісіне пайдалы.
Түнгі қорқыныш кезінде қай дәрігерге бару керек?
Түнгі қорқынышқа күдігі бар адамдар алдымен невролог немесе психиатр дәрігерге жүгінуі тиіс. Ал балаларда балалар неврологының немесе балалар психиатрының бағалауы қажет болуы мүмкін. Маман дәрігер қажет деп тапса, ұйқы орталығында тексерулер тағайындауы мүмкін.
Түнгі қорқыныш қалай емделеді?
Түнгі қорқынышты емдеу оның себептеріне қарай жоспарланады. Балаларда көбінесе арнайы ем қажет болмайды және жағдай өздігінен жақсарады. Ал ересектерде стрессті басқару, ұйқы гигиенасын қамтамасыз ету және қажет болса дәрімен емдеу қолданылуы мүмкін. Емдеудің мақсаты — ұстамалардың жиілігі мен қарқынын азайту.
Түнгі қорқыныш қалай өтеді?
Түнгі қорқыныш көптеген балаларда жас ұлғайған сайын жойылады. Тұрақты ұйқы әдетін қалыптастыру және қоздырғыш факторларды азайту сауығу үдерісін жеделдетеді. Ал ересектерде себебі жойылғанда ұстамалар айтарлықтай азаюы мүмкін. Тұрақты бақылау үдерістің дұрыс жүруі тұрғысынан маңызды.
Түнгі қорқыныш пен эпилепсияның айырмашылығы неде?
Түнгі қорқыныш пен эпилепсия ұстамалары, әсіресе түнде пайда болатын кенет әрі бақылаусыз әрекеттерге байланысты, кейде бір-бірімен шатастырылуы мүмкін. Алайда бұл екі жағдайдың пайда болу тетігі, ағымы және емдеу тәсілі бір-бірінен мүлдем өзгеше. Түнгі қорқыныш мидың ұйқыдан оянуға ауысу үдерісіндегі ретсіздікпен байланысты ұйқы бұзылысы (парасомния) болса, эпилепсия — мидағы жүйке жасушаларының қалыптан тыс және синхронды электрлік разрядтары нәтижесінде дамитын неврологиялық ауру.
Түнгі қорқыныш әдетте REM емес ұйқының терең сатысында, яғни ұйқының алғашқы сағаттарында пайда болады. Ұстама кезінде адам қатты қорқынышты бастан кешіреді, айқайлауы, жылауы немесе төсекте отыра қалуы мүмкін, бірақ айналасын сезбейді және жұбатуға көбінесе жауап бермейді. Оның ең айрықша ерекшеліктерінің бірі — ұстама аяқталғаннан кейін адамның таңертең болған жайтты мүлде есіне түсірмеуі. Ал эпилепсиялық ұстамалар түн немесе күн екеніне қарамастан кез келген уақытта байқалуы мүмкін және ұстамадан кейін адамда сананың жоғалуы, есеңгіреу, бұлшықет ауырсынуы немесе тілді тістеп алу сияқты белгілер пайда болуы мүмкін.
Диагностика тұрғысынан да екі жағдай айқын ажыратылады. Эпилепсияда жасалатын ЭЭГ зерттеулерінде жиі қалыптан тыс электрлік белсенділік анықталса, түнгі қорқынышта ЭЭГ көбінесе қалыпты болады. Сонымен қатар эпилепсия ұстамалары әдетте стереотипті, яғни әр ұстама бір-біріне ұқсас өтеді. Ал түнгі қорқынышта ұстамалардың ұзақтығы мен қарқыны әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан дұрыс диагноз қою қажетсіз дәрі қолданудың алдын алу және тиісті емді жоспарлау тұрғысынан өте маңызды.
Түнгі қорқыныш туралы жиі қойылатын сұрақтар
Түнгі қорқыныш көбінесе тікелей «өмірге қауіпті» жағдай тудырмайды. Алайда ұстама кезінде жарақат алу қаупі болуы мүмкін. Адам үрейленіп төсектен тұруы, жүгіруі, айналадағы заттарға соғылуы немесе өзіне зиян келтіретін қимылдар жасауы мүмкін.
Түнгі қорқыныш пен қорқынышты түс бірдей ме?
Жоқ, түнгі қорқыныш қорқынышты түспен бірдей емес. Қорқынышты түстер әдетте REM ұйқысында көріледі және адам оянғанда түсін азды-көпті есіне түсіре алады. Ал түнгі қорқыныш көбінесе REM емес терең ұйқыда пайда болады және адам таңертең көбінесе ештеңе есіне түсірмейді.
Түнгі қорқыныш қай жаста кездеседі?
Түнгі қорқыныш көбінесе балалық шақта кездеседі. Әсіресе мектепке дейінгі жаста жиірек байқалады. Балалардың едәуір бөлігінде жас ұлғайған сайын ұстамалар азаяды. Жасөспірім кезеңге қарай жойылуы мүмкін.
Түнгі қорқыныш болған адамға ұстама кезінде не істеу керек?
Ұстама кезінде адамның «саналы» күйде емес екенін ұмытпау керек. Сондықтан қатты сілку, қатты дауыспен оятуға тырысу көбінесе нәтиже бермейді және үрейді күшейтуі мүмкін. Ең дұрыс тәсіл — адамды қауіпсіз түрде қорғау, айналадағы қауіптерді алып тастау және жанында сабырмен болу.
Түнгі қорқыныш эпилепсия ма?
Түнгі қорқыныш эпилепсия емес, оның тетігі басқа. Эпилепсияда мидағы электрлік белсенділік бұзылады. Бұл жағдай ұстамалармен өтеді. Ал түнгі қорқынышта ұйқының терең сатысынан оянуға ауысуда «реттеу мәселесі» болады. Эпилепсияда ЭЭГ сияқты тесттер диагнозда шешушірек болуы мүмкін, ал түнгі қорқынышта ЭЭГ көбінесе қалыпты болып шығады.
Түнгі қорқыныш емделе ме?
Иә. Әсіресе қоздырғыш факторлар бақылауға алынғанда ұстамалар айтарлықтай азаюы мүмкін. Ұйқының тұрақты уақыты, жеткілікті ұйқы ұзақтығы, стрессті басқару және ұйқы гигиенасы көптеген адамдарда алғашқы кезеңдегі тәсілді құрайды. Ересектерде немесе жиі әрі қатты ұстамаларда басқа себептің (мазасыздық, депрессия, ұйқы апноэсі сияқты) бар-жоғы зерттеліп, соған бағытталған жоспар құрылуы мүмкін.
Anadolu-дағы «Педиатрия» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Түнгі қорқыныш ұстамалары деген не?
Түнгі қорқыныш — терең non-REM ұйқы кезінде кенет айқайлау, қатты қорқу және вегетативтік қозумен өтетін эпизодтар; олар көбіне балаларда кездеседі. Бала ояу сияқты көрінгенімен, жұбату қиын болады және кейін оқиғаны аз есте сақтайды. Тұрақты ұйқы тәртібі мен қауіпсіздік шаралары көмектеседі, ал жиі немесе қауіпті эпизодтар дәрігер бағалауын қажет етеді.
Түнгі қорқыныш ұстамалары кезінде қандай белгілер болуы мүмкін?
Бала кенет айқайлап, көзі ашық күйде қорыққандай көрінуі, жүрегі жиі соғып, терлеуі және тынысы жиілеуі мүмкін. Әдетте толық оянбайды, жұбату қиын болады және таңертең эпизодты есіне түсірмейді.
Түнгі қорқыныш ұстамалары неден пайда болады немесе кімдерде жиірек кездеседі?
Түнгі қорқыныш терең ұйқыдан жартылай оянумен байланысты. Ұйқының жетіспеуі, қызба, стресс, тұрақсыз режим немесе кейбір ұйқы бұзылыстары эпизодтарды жиілетуі мүмкін.
Түнгі қорқыныш ұстамалары қалай анықталады және емделеді?
Диагноз әдетте ата-ананың сипаттамасы мен ұйқы тарихына сүйенеді. Құрысуға, ұйқы апноэсына немесе басқа неврологиялық жағдайға күдік болса ұйқы зерттеуі немесе невролог бағалауы қажет болуы мүмкін. Көп балада арнайы ем қажет емес. Ұйқы уақытын тұрақтандыру, жеткілікті ұйқы, қауіпсіз орта және эпизод кезінде баланы күштеп оятпау көмектеседі; жиі ұстамаларда негізгі факторларды емдеу қарастырылады.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.