«Атипиялық психоз» — нақты бір психоз санатына толық сәйкес келмейтін жағдайларды сипаттау үшін бұрын қолданылған кең термин. Галлюцинация, сандырақ, ұйымдаспаған ойлау, көңіл-күй симптомы немесе функцияның айқын төмендеуі болуы мүмкін; зат қолдану мен медициналық себептер ажыратылуы тиіс. Нәтиже жеке клиникалық жағдайға қарай бағаланады.
Шындықты қабылдаудың бұзылуымен өтетін психикалық бұзылыстардың бірі болып табылатын атипиялық психоз классикалық психоз түрлерінен өзгеше белгілермен көрінуі мүмкін жағдай. Адамның ойларында, сезімдерінде және мінез-құлқында айқын өзгерістер пайда болуы мүмкін. Белгілер кейбір кезеңдерде күшейіп, кейбір кезеңдерде бәсеңдеуі мүмкін. Сондықтан диагноз қою үдерісі мұқият бағалауды талап етеді. Күнделікті өмірге, әлеуметтік қарым-қатынастарға және функционалдық қабілетке әсер ете алатын атипиялық психоз әртүрлі себептерден туындауы мүмкін. Оны ерте кезеңде анықтау емдеу үдерісін жоспарлауда маңызды рөл атқарады. Белгілер адамнан адамға өзгеше болуы мүмкін болғандықтан, маман бағалауының маңызы зор.
Атипиялық психоз деген не?
Психикалық денсаулық саласында қолданылатын анықтама болып табылатын атипиялық психоз белгілі бір психоз тобына толық сәйкес келмейтін белгілер байқалатын жағдайларды білдіреді. Ол шизофрениямен, көңіл-күй бұзылыстарымен немесе басқа психиатриялық аурулармен ұқсас белгілерге ие болуы мүмкін. Алайда белгілердің ағымы мен клиникалық көрінісі өзгеше болуы мүмкін.
Шындықты қабылдаудағы өзгерістер – ең маңызды ерекшеліктердің бірі. Адам кейбір оқиғаларды шын мәнінде болғанынан басқаша бағалауы мүмкін. Ойлау үдерістерінде шатасу, қабылдау бұзылыстары немесе әдеттен тыс сенімдер байқалуы мүмкін.
Белгілер кейде қысқа мерзімде пайда болуы мүмкін. Ал кейбір адамдарда олар ұзаққа созылатын кезеңдер түрінде жалғаса береді. Клиникалық көріністің өзгермелі болуына байланысты жан-жақты психиатриялық бағалау қажет. Диагнозды дұрыс қою үшін белгілердің ұзақтығы, ауырлығы және олардың адамның өміріне қалай әсер ететіні мұқият зерттеледі. Емдеу жоспары да алынған мәліметтерге сәйкес құрылады.
Атипиялық психоз неден пайда болады?
Нақты себебін әрдайым анықтау мүмкін болмаса да, атипиялық психоздың дамуында бірнеше фактор рөл атқарады деп есептеледі. Генетикалық бейімділік, биологиялық және қоршаған орта факторлары бұл үдеріске ықпал етуі мүмкін.
Мидағы кейбір нейромедиаторлардың қызметіндегі өзгерістер психоз белгілерінің пайда болуына әкелуі мүмкін. Әсіресе ойлау және қабылдау үдерістеріне әсер ететін химиялық теңгерімсіздіктер маңызды рөл атқарады деп саналады. Қатты күйзеліс, жарақаттаушы өмірлік оқиғалар немесе ауыр психологиялық жүктеме туғызатын жағдайлар белгілердің басталуына түрткі болуы мүмкін. Кейбір адамдарда белгілер стресті кезеңдерден кейін айқын бола түседі.
Атипиялық психоздың дамуына әсер етуі мүмкін факторлар қатарына мыналар жатады:
- Генетикалық бейімділік
- Ми химиясындағы өзгерістер
- Жарақаттаушы өмірлік оқиғалар
- Қатты күйзеліс кезеңдері
- Кейбір неврологиялық аурулар
- Гормондық өзгерістер
Бір ғана себепке байланысты пайда болмайтын бұл жағдай биологиялық және қоршаған орта факторларының бірлескен әсерінен дамуы мүмкін. Әр адамда әртүрлі факторлар алдыңғы орынға шығуы мүмкін.
Атипиялық психоздың белгілері қандай?
Белгілер адамнан адамға әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір адамдарда ойлау бұзылыстары басым болса, кейбіреулерінде қабылдау өзгерістері айқынырақ болуы мүмкін. Белгілердің ауырлығы уақыт өте келе өзгеріп отыруы мүмкін. Шындыққа сай емес ойлардың пайда болуы, айналадағы оқиғаларды қате түсіндіру немесе әдеттен тыс сенімдер жиі кездесетін белгілердің қатарына жатады. Адам анда-санда шындық пен қиялды ажыратуда қиналуы мүмкін.
Эмоциялық өзгерістер де назар аудартуы мүмкін. Көңіл-күйдің кенеттен өзгеруі, тұйықталу немесе айналаға немқұрайлылық байқалуы мүмкін. Әлеуметтік қарым-қатынастарда айқын нашарлау орын алуы мүмкін.
Жиі кездесетін атипиялық психоз белгілері мыналар:
- Шындыққа сай емес ойлар
- Күдікшілдіктің артуы
- Қабылдау бұзылыстары
- Эмоциялық құбылмалылық
- Әлеуметтік оқшаулану
- Зейін шоғырландырудың қиындауы
- Мінез-құлықтағы айқын өзгерістер
- Күнделікті функциялардың төмендеуі
Белгілер әр адамда бірдей байқалмайтынын есте сақтау қажет. Кейбір адамдарда тек бірнеше белгі болса, кейбіреулерінде күрделірек көрініс қалыптасуы мүмкін.
Атипиялық психоз қалай анықталады?
Диагностика үдерісі жан-жақты психиатриялық бағалаудан басталады. Маман дәрігер адамда байқалатын белгілерді, олардың ұзақтығын және күнделікті өмірге әсерін бағалайды. Медициналық анамнездің маңызы зор. Бұрынғы психикалық денсаулық мәселелері, отбасылық анамнез және қазіргі денсаулық жағдайы туралы мәлімет жиналады. Қажет болған жағдайда жақын адамдарынан да ақпарат алынуы мүмкін.
Кейбір белгілер басқа денсаулық мәселелеріне ұқсас болуы мүмкін. Сондықтан физикалық тексеру және қажет деп танылған зертханалық зерттеулер жүргізілуі мүмкін. Мақсат – ұқсас белгілерге әкелуі мүмкін басқа себептерді жоққа шығару.
Диагностика барысында бағаланатын негізгі көрсеткіштер:
- Белгілердің түрі
- Белгілердің ұзақтығы
- Психикалық жағдайды бағалау
- Медициналық анамнез
- Отбасылық анамнез
- Күнделікті өмірге әсері
Дұрыс диагноз қою емдеуді жоспарлау тұрғысынан аса маңызды. Жан-жақты бағалаудың арқасында адамға сәйкес тәсілді анықтауға болады.
Атипиялық психоз қалай емделеді?
Емдеу жоспары адамның белгілеріне, жасына және жалпы денсаулық жағдайына қарай құрылады. Мақсат – белгілерді бақылауға алу және өмір сапасын арттыру. Көптеген жағдайларда дәрі-дәрмекпен емдеу маңызды орын алады. Қолданылатын дәрілер белгілердің түрі мен ауырлығына қарай таңдалады. Емдеу барысында тұрақты бақылау қажет.
Психотерапия да емдеуді қолдай алады. Ол адамға өзіндегі белгілерді түсінуге, олармен күресу дағдыларын дамытуға және әлеуметтік функцияларын сақтауға көмектесуі мүмкін.
Емдеу барысында қолданылуы мүмкін әдістер:
- Дәрі-дәрмекпен емдеу
- Психотерапия
- Отбасын оқыту және қолдау
- Әлеуметтік дағдыларды дамыту жұмыстары
- Тұрақты психиатриялық бақылау
- Оңалту бағдарламалары
Ерте диагноз қойылған адамдарда емге жауап әдетте жақсырақ болуы мүмкін. Тұрақты бақылау және маман ұсыныстарын орындау белгілерді басқаруда маңызды рөл атқарады.
Атипиялық психоз туралы жиі қойылатын сұрақтар
Атипиялық психоз тұрақты бола ма?
Атипиялық психоз әр адамда әртүрлі өтуі мүмкін. Кейбір адамдарда белгілер белгілі бір кезеңдерде пайда болса, кейбіреулерінде ұзағырақ сақталуы мүмкін. Емдеуді ерте бастау белгілерді бақылауға алуға көмектесуі мүмкін.
Атипиялық психоз толық жазыла ма?
Емге жауап адамнан адамға өзгеше болады. Тұрақты бақылау және тиісті емдеу арқылы көптеген адамдарда белгілердің айтарлықтай жақсаруына қол жеткізуге болады. Ұзақ мерзімді бақылаудың маңызы зор.
Атипиялық психоз қайталана ма?
Кейбір адамдарда белгілер қайта пайда болуы мүмкін. Емдеуді тұрақты жалғастыру, бақылау тексерулерін қалт жібермеу және түрткі болатын факторларды басқару қайталану қаупін азайтуға ықпал етуі мүмкін.
Жиі қойылатын сұрақтар
Бұл жағдайдың негізгі мәні қандай?
«Атипиялық психоз» — нақты бір психоз санатына толық сәйкес келмейтін жағдайларды сипаттау үшін бұрын қолданылған кең термин.
Нені ескеру керек?
Галлюцинация, сандырақ, ұйымдаспаған ойлау, көңіл-күй симптомы немесе функцияның айқын төмендеуі болуы мүмкін; зат қолдану мен медициналық себептер ажыратылуы тиіс.
Қалай бағаланады?
Психиатриялық сұхбат, физикалық/неврологиялық тексеру, қан талдауы, токсикология және қажет болса бейнелеу жүргізіледі.
Қашан маманға қаралу керек?
Өзіне немесе басқаға қауіп, қатты қозу, тамақ-судан бас тарту немесе ауыр сананың бұзылуы болса шұғыл психиатриялық көмек қажет.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.