Делирий — зейіннің, сананың және ойлаудың сағаттар немесе күндер ішінде кенет бұзылып, тәулік бойы ауытқып тұратын жағдайы. Оны инфекция, дәрілер, операция, сусыздану, зат алмасу бұзылыстары немесе ауыр ауру жиі қоздырады, әсіресе егде жаста. Делирий негізгі себепті тез анықтауды қажет ететін медициналық мәселе.
Делирий — қысқа уақыт ішінде пайда болып, психикалық үдерістердің елеулі бұзылуына себеп болатын сананың жедел өзгеру жағдайы. Бұл адамның ойлау, қабылдау, айналаны сезіну және зейінін шоғырландыру қабілеттерінің айқын ауытқуларымен жүретін клиникалық көрініс. Ол әдетте бірнеше сағат немесе күн ішінде кенет дамиды және белгілер күн ішінде күшейіп, басылып отыруы мүмкін. Делирийге ұшыраған адам айналамен байланысын жоғалтуы мүмкін. Ол қай жерде тұрғанын шатастыруы, уақытты қабылдауы бұзылуы және галлюцинациялар болуы мүмкін.
Делирий дегеніміз не?
Бұл — кенет басталатын сананың шатасуымен, зейіннің жоғалуымен, ойлаудың бұзылуымен және айналадағыны түсіндірудегі елеулі қиындықтармен сипатталатын ми қызметінің жедел бұзылысы. Бұл жағдай неврологиялық немесе жүйелі ауруға байланысты дамуы мүмкін және адамның сенсорлық қабылдауында елестерге себеп болуы мүмкін. Адам айтылғанды түсінуде, қисынды ойлауда және шешім қабылдауда қиналады. Әдетте толқынды ағыммен өтеді. Науқас бір сәтте сергек әрі қызығушылық танытқандай көрінсе, біраз уақыттан кейін сананың толық шатасуында болуы мүмкін. Делирий шұғыл жағдай ретінде қарастырылады. Себебі ол көбіне емдеуді қажет ететін басқа аурудың белгісі болып табылады.
Делирий неліктен пайда болады?
Делирийдің пайда болуында метаболикалық, инфекциялық, неврологиялық және улы факторлар рөл атқарады. Ағзада болатын кенет өзгерістер мидың химиялық теңгерімін бұзып, қабылдау мен сана қызметтеріне әсер етуі мүмкін. Инфекциялар, қызба, бүйрек жеткіліксіздігі, бауыр қызметінің бұзылыстары, қандағы қант деңгейінің ауытқулары делирийге себеп болуы мүмкін. Дәрілік тәуелділік, тоқтату синдромы және кейбір дәрілердің жанама әсерлері маңызды факторлардың қатарына жатады. Ең алдымен егде жастағы адамдар, созылмалы ауруы барлар, қарқынды терапия бөліміндегі науқастар және операциядан кейінгі кезеңдегі адамдар қауіп тобында. Әсіресе егде жас пен деменция анамнезі делирийдің даму ықтималдығын айтарлықтай арттырады.
Делирийдің белгілері қандай?
Белгілер толқынды ағыммен өтеді. Олар бір сәтте нашарлап, қайтадан қалыпқа жақындауы мүмкін. Бұл кезеңде адамның танымдық қабілеттері, қабылдауы және мінез-құлқы айтарлықтай зардап шегеді. Белгілерді көбіне айналасындағылар байқайды, себебі адамда кенет дамыған мінез-құлық пен сананың айқын өзгерісі болады.
Делирийдің белгілері мыналар:
- Зейіннің шашыраңқылығы және назар аударудың қиындауы
- Есте сақтаудың бұзылуы, айтылғанды есте сақтай алмау
- Орынды, уақытты және тұлғаларды бағдарлауда шатасу
- Галлюцинациялар (жоқ нәрселерді көру-есту)
- Қисынсыз сөйлеу, тақырыптан ауытқу
- Қимылдағы мазасыздық немесе шамадан тыс баяулау
- Ұйқы-сергектік циклінің бұзылуы
- Қорқыныш, паранойя, кенет эмоционалдық өзгерістер
Делирийдің қандай түрлері бар?
Делирий аурудың белгілеріне, мінез-құлық сипатына және клиникалық ағымына қарай әртүрлі түрлерде кездесуі мүмкін. Әр түрі әртүрлі белгілермен өтетіндіктен, емдеу тәсілі де өзгеріп отырады.
Делирийдің түрлері мыналар:
- Гиперактивті делирий (қозу, айғайлау, агрессия, ұйқының бұзылуы)
- Гипоактивті делирий (енжарлық, реакцияның болмауы, ұйқышылдық)
- Аралас делирий (гиперактивті және гипоактивті белгілердің кезектесіп байқалуы)
- Медициналық жағдайға байланысты делирий
Делирийге қандай аурулар себеп болады?
Делирий көбіне басқа аурудың салдары, сондықтан оны тудырған медициналық жағдайларды анықтау емнің негізін құрайды. Инфекциялар, әсіресе несеп жолдары инфекциясы мен пневмония егде жастағы адамдарда ең жиі кездесетін себептердің қатарында. Қандағы қант деңгейінің тұрақсыздығы, қалқанша без бұзылыстары, бүйрек пен бауыр жеткіліксіздігі сияқты метаболикалық жағдайлар ми қызметін бұзуы мүмкін. Жүрек жеткіліксіздігі, оттегі деңгейінің төмендігі және тыныс алудың бұзылыстары да қоздырғыш болып табылады. Антидепрессанттар, ауырсынуды басатын дәрілер, анестетиктер және стероидтар сияқты дәрілер делирийге әкелуі мүмкін.
Делирий қалай анықталады?
Диагностика науқастың мінез-құлқындағы, танымдық жағдайындағы және айналамен қарым-қатынасындағы кенет өзгерістерді бақылаудан басталады. Дәрігер науқастың жақындарынан белгілердің басталуы, ұзақтығы және қоздырғыштары туралы мәлімет алады. Психикалық жағдайға бағалау жүргізіліп, науқастың зейін тесті, сөйлеуінің жүйелілігі, есте сақтауы және бағдарлау жағдайы өлшенеді. Метаболикалық бұзылыстарды зерттеу үшін қан талдаулары, несеп талдауы және биохимиялық көрсеткіштер қолданылады. Жарақатқа, ісікке немесе инфарктқа күдік болғанда мидың бейнелеу әдістері (КТ, МРТ) қарастырылады. Қабылданып жүрген дәрілерді қайта қарау маңызды, себебі жанама әсерлерден туындайтын делирий өте жиі кездеседі.
Делирий мен деменцияның (кәрілік ақыл-ес кемістігінің) айырмашылықтары қандай?
Делирий мен деменция бір-біріне ұқсас белгілер бергенімен, басталу мерзімі, ағымы және емдеу тәсілі тұрғысынан ерекшеленеді. Делирий өте қысқа уақыт ішінде пайда болады және белгілері толқынды болады. Ал деменция айлар немесе жылдар бойы өршиді және тұрақты болады. Делирийде сана деңгейі мен зейін айқын бұзылса, деменцияда есте сақтау мен танымдық қызметтердің баяу төмендеуі байқалады. Делирий көп жағдайда қайтымды болса, деменция тұрақты, толық сауығу мүмкін емес.
Делирий қалай емделеді?
Емнің негізгі мақсаты — астарында жатқан себепті анықтап, оны жою. Инфекция болса антибиотик беріледі, электролиттер бұзылса теңгерімі қалпына келтіріледі, қандағы қант деңгейі ауытқыса реттеледі. Ауырсынуды бақылауға алу, оттегімен демеу, сұйықтық-электролит теңгерімі емнің маңызды бөлігі болып табылады. Қарқынды терапия бөліміндегі науқастарда қоршаған орта факторларын (жарық, шу, бағдарлау) реттеу қажет. Қажет болған жағдайда қысқа мерзімді тыныштандыратын дәрілер қолданылуы мүмкін. Емдеу кезеңінде отбасының қолдауы, науқастың жанында сенім ұялататын адамдардың болуы және ашық қарым-қатынас сауығуды жеделдетеді.
Делирийдің алдын алуға бола ма?
Делирийдің алдын толық алу мүмкін болмаса да, қаупін азайтуға және ерте араласу арқылы оны жеңілірек өткізуге болады. Тұрақты ұйқы, жеткілікті сұйықтық ішу, дәрілерді дәрігердің бақылауымен қолдану және қандағы қант деңгейінің кенет ауытқуларына жол бермеу маңызды. Ауруханаларда әсіресе егде жастағы және операциядан кейінгі науқастарға бағдарлауға көмек көрсету (күн, сағат, орын туралы ақпарат беру) пайдалы. Инфекцияларды ерте емдеу, ұзақ уақыт қимылсыз қалуға жол бермеу және оттегі деңгейін бақылау — қорғану стратегиялары. Отбасылар да белгілерді ерте байқау арқылы емге үлес қоса алады.
Делирий туралы жиі қойылатын сұрақтар
Делирий уақытша ма?
Көп жағдайда уақытша және астарында жатқан себеп емделгенде белгілер қалпына келуі мүмкін. Алайда ем кешіксе, тұрақты салдар қалдыруы мүмкін.
Делирий егде жастағы адамдарда жиірек кездесе ме?
Иә, әсіресе 65 жастан асқан, созылмалы ауруы бар және ауруханада ем қабылдап жатқан адамдарда жиірек кездеседі. Жас ұлғайған сайын ми стресс факторларына сезімталырақ бола түседі.
Делирий мен психоз бір нәрсе ме?
Жоқ, психоз көбіне ойлау мен қабылдаудың бұзылыстарымен көрінсе, делирий сана мен зейіннің өзгеруімен өтеді. Клиникалық ажырату кәсіби бағалауды қажет етеді.
Делирий өздігінен басыла ма?
Кейбір жеңіл жағдайларда уақытша болуы мүмкін. Алайда себебі емделмесе, ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Сондықтан бағалау қажет.
Делирий қайталана ма?
Астарында жатқан себеп қайта пайда болса, делирий қайталануы мүмкін. Әсіресе созылмалы ауруы бар адамдарда қауіп жоғарырақ.
Жиі қойылатын сұрақтар
Делирий деген не?
Делирий — зейіннің, сананың және ойлаудың сағаттар немесе күндер ішінде кенет бұзылып, тәулік бойы ауытқып тұратын жағдайы. Оны инфекция, дәрілер, операция, сусыздану, зат алмасу бұзылыстары немесе ауыр ауру жиі қоздырады, әсіресе егде жаста. Делирий негізгі себепті тез анықтауды қажет ететін медициналық мәселе.
Делирий кезінде қандай белгілер болуы мүмкін?
Адамның назары шашырап, бағдарлануы бұзылуы, ұйқышылдық немесе мазасыздық, галлюцинациялар, ұйқы-ояу ырғағының өзгеруі және мінез-құлықтың кенет өзгеруі мүмкін. Белгілер бір күннің ішінде күшейіп-әлсіреп отырады.
Делирий неден пайда болады немесе кімдерде жиірек кездеседі?
Инфекция, жаңа дәрі немесе дәрі дозасының өзгеруі, операция, ауырсыну, сусыздану, гипоксия, электролит немесе глюкоза бұзылыстары, алкогольден немесе кейбір дәрілерден бас тарту себеп болуы мүмкін. Егде жас пен бұрынғы когнитивтік бұзылыс қауіпке әсер етеді.
Делирий қалай анықталады және емделеді?
Дәрігер симптомдардың кенет басталуын, зейін мен сана деңгейін бағалайды, дәрілер мен ауру тарихын тексереді. Қажет болса қан, зәр, инфекцияға арналған тесттер, ЭКГ немесе бейнелеу негізгі себепті іздеу үшін қолданылады. Негізгі ем — делирийді тудырған себепті түзету: инфекцияны емдеу, сұйықтық пен оттегіні қалпына келтіру, дәрілерді қайта қарау және ауырсынуды бақылау. Тыныш орта, бағдар беретін қолдау және ұйқыны қорғау да маңызды.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.