Диспраксия — даму координациясының бұзылысы (DCD) үшін жиі қолданылатын атау. Бұл үйлесімді қозғалыстарды үйренуге және орындауға әсер ететін нейродаму жағдайы. Балалар қалыпты оқу мүмкіндігі болғанына қарамастан жазу, киіну, доппен ойнау немесе тепе-теңдікте қиналуы мүмкін. Қолдау функцияны, сенімділікті және қатысуды жақсартуға бағытталады.
Қимыл дағдыларын дамытудағы қиындықтармен сипатталатын диспраксия – неврологиялық бұзылыс. Ол «даму координациясының бұзылысы» деп те аталады. Науқастардың қимылдарды жоспарлау, ұйымдастыру және орындау қабілетіне әсер етеді. Диспраксия қимыл дағдыларымен қатар когнитивтік, әлеуметтік және қарым-қатынас салаларында да проблемаларға әкелуі мүмкін. Бұл жағдай балалық шақта байқалуы мүмкін, бірақ кейбір адамдарда ересек жаста да сақталады. Диспраксиясы бар адамдар ұсақ және ірі қимыл дағдыларында қиындықтарға тап болуы мүмкін. Бұл жағдай жазу жазу, бір стақан су көтеру немесе допты тебу сияқты күнделікті әрекеттерді қиындатуы мүмкін. Әлеуметтік дағдыларда, сөйлеуде немесе ойды жеткізуде де қиындықтар байқалуы мүмкін.
Диспраксия дегеніміз не?
Бұл мидың бұлшықет қимылдарын басқаратын бөліктері арасындағы байланыстағы ақаулардан туындайтын қимыл координациясының бұзылысы. Бұл жағдай науқастардың қимылдарды жоспарлау, ұйымдастыру және орындау дағдыларына әсер етеді. Әдетте даму үдерісінде, әсіресе ерте балалық шақта байқалады. Диспраксиясы бар адамдарда ұсақ қимыл дағдылары (мысалы, жазу жазу немесе түйме салу) және ірі қимыл дағдылары (мысалы, жүгіру немесе секіру) сияқты әрекеттерде қиындықтар байқалады. Бұл жағдай қимыл дағдыларымен қатар әлеуметтік, эмоционалдық және қарым-қатынас салаларына да әсер етуі мүмкін. Мысалы, диспраксиясы бар адамдар өз ойларын жеткізуде немесе күрделі тапсырмаларды орындауда қиналуы мүмкін. Диспраксия әдетте жеке-дара кездеспейді. Ол зейін тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (ЗТГБ), оқудағы қиындықтар немесе сөйлеу бұзылыстары сияқты басқа жағдайлармен бірге де пайда болуы мүмкін.
Диспраксия неліктен пайда болады?
Диспраксия мидың қимылдарды жоспарлау және басқару қызметтеріне әсер ететін неврологиялық бұзылыс ретінде анықталады. Алайда диспраксияның нақты себептері әлі толық анықталған жоқ. Бұл жағдай генетикалық факторлардың, жүктілік кезіндегі асқынулардың және қоршаған орта факторларының жиынтығынан пайда болады деп есептеледі. Мидың қимылдарды басқаратын аймақтары арасындағы жүйкелік байланыстағы ақаулар диспраксияға әкелуі мүмкін. Диспраксияның себептерін былай атауға болады:
- Генетикалық факторлар: Диспраксияның кейбір отбасыларда жиірек кездесетіні белгілі. Бұл генетикалық бейімділіктің маңызды рөл атқаруы мүмкін екенін көрсетеді.
- Босануға дейінгі және босану кезіндегі асқынулар: Құрсақтағы оттегі жетіспеушілігі, мерзімінен бұрын туылу немесе туылғандағы салмақтың аздығы сияқты жағдайлар диспраксияның даму қаупін арттыруы мүмкін. Жүктілік кезіндегі инфекциялар немесе ананың денсаулығына әсер ететін басқа жағдайлар да қауіп факторларының қатарына жатады.
- Ми дамуындағы ақаулар: Мидың қимыл координациясын қамтамасыз ететін аймақтарындағы жүйкелік байланыс проблемалары қимылдарды дұрыс жоспарлау мен орындауды қиындатуы мүмкін.
- Жүйке жүйесінің зақымдануы: Босану кезінде немесе ерте балалық шақта болған жарақаттар мидың зақымдануына әкеліп, диспраксияға себеп болуы мүмкін.
- Қоршаған орта факторлары: Улы заттардың әсері, жеткіліксіз тамақтану немесе қоршаған ортадағы стресс факторлары жүйке жүйесінің дамуына әсер етіп, диспраксияға әкелуі мүмкін.
Диспраксияның белгілері қандай?
Белгілер науқасқа қарай әртүрлі болуы және жасқа байланысты өзгеруі мүмкін. Бұл жағдай әдетте балалық шақта байқалады. Ол қимыл дағдыларының кешігуімен, күнделікті әрекеттердегі қиындықтармен және координацияның жеткіліксіздігімен көрінеді. Диспраксия белгілері қимыл дағдыларында, әлеуметтік және эмоционалдық қызметтерде, тіл мен когнитивтік үдерістерде байқалуы мүмкін. Диспраксияның белгілерін былай атауға болады:
- Қимыл дағдыларындағы қиындық: Жүгіру, секіру, велосипед тебу сияқты әрекеттерде координацияның жеткіліксіздігі. Жазу жазу, түйме салу, қайшы қолдану сияқты қол мен көз үйлесімділігін талап ететін тапсырмаларда қиналу. Дене қалпы мен тепе-теңдік проблемалары; жиі құлау немесе теңселу.
- Күнделікті әрекеттердегі қиындық: Киім кию, тамақ ішу сияқты күнделікті тапсырмаларды орындаудағы кідірістер немесе қиындық. Заттарды тасымалдау және оларды ретімен орналастыруда проблемалардың болуы.
- Координация және кеңістікті сезіну проблемалары: Дене қимылдарын басқарудағы қиындық. Ойын кезінде допты қағып алу немесе лақтыру сияқты тапсырмаларды орындай алмау. Кеңістікті қабылдау проблемаларына байланысты бағдар табудағы қиындықтар.
- Тіл және қарым-қатынас қиындықтары: Сөйлеу кезінде сөздерді дұрыс ретпен құрастырудағы немесе ойды жеткізудегі қиындық. Ойларды жүйелеп жеткізуде қиналу.
- Когнитивтік және әлеуметтік әсерлер: Тапсырмаларды жоспарлау мен ұйымдастырудағы олқылық. Топтық іс-шараларға қатысуға құлықсыздық немесе қиналу. Өзіне сенімсіздік және әлеуметтік оқшаулануға бейімділік.
Диспраксия диагнозы қалай қойылады?
Диспраксия диагнозы әдетте балалық шақта, қимыл дағдыларындағы кешігулер немесе күнделікті әрекеттердегі қиындықтар байқалған кезде қойылады. Диагностика үдерісі баланың физикалық, когнитивтік және әлеуметтік дамуын бағалайтын кешенді бағалауды талап етеді. Диагноз қою үшін көпсалалы тәсіл қолданылады. Бұл тәсіл педиатрлардың, невропатологтардың, физиотерапевтердің, эрготерапевтердің және психологтардың бірлескен жұмысын қамтиды. Диспраксияны анықтаудағы алғашқы қадам – егжей-тегжейлі медициналық және даму анамнезін жинау. Дәрігер баланың қимыл дамуы, сөйлеу дағдылары, әлеуметтік мінез-құлқы және күнделікті әрекеттердегі нәтижелері туралы ақпарат жинайды. Содан кейін физикалық тексеру және кейбір стандартты тесттер жүргізіледі. Диагноз қою үшін жиі қолданылатын әдістер мыналар:
- Қимыл координациясы тесттері: Ұсақ және ірі қимыл дағдыларын бағалау үшін жүргізілетін стандартты тесттер. Мысалы, допты қағып алу немесе жазу жазу сияқты тапсырмалар тексерілуі мүмкін.
- Даму деңгейін бағалау: Баланың жасына сай қимыл, когнитивтік және әлеуметтік дағдыларын бағалау.
- Неврологиялық тексеру: Ми мен жүйке жүйесіне қатысты басқа проблемаларды жоққа шығару үшін жүргізілетін зерттеулер.
- Психологиялық тесттер: Баланың әлеуметтік және эмоционалдық дамуын бағалау үшін қолданылады.
Диспраксия қалай емделеді?
Диспраксияны толық емдейтін ем жоқ. Алайда симптомдарды басқару және науқастың күнделікті өмірін жеңілдету үшін түрлі терапиялар мен қолдаушы араласулар қолданылуы мүмкін. Ем әдетте жекелендірілген жоспар аясында жүргізіледі және көпсалалы тәсілді қамтиды. Диспраксияны емдеу үшін төмендегі әдістер қолданылады:
- Эрготерапия: Эрготерапевтер диспраксиясы бар адамдарға күнделікті өмір дағдыларын дамытуға көмектеседі. Балаларда киіну, жазу жазу және тамақ ішу сияқты әрекеттердегі дағдыларды арттыру көзделеді. Сонымен қатар адамның қимыл дағдыларын дамыту үшін арнайы жаттығулар мен ойынға негізделген әрекеттер қолданылады.
- Физиотерапия: Ірі қимыл дағдыларын дамытуға бағытталған физиотерапия тепе-теңдік пен координацияны арттыруды мақсат етеді. Түрлі жаттығулар арқылы бұлшықетті басқару мен денені сезіну қолдау табады.
- Логопедиялық терапия: Егер диспраксия сөйлеуге әсер етсе, логопедтер адамның сөйлеу және қарым-қатынас дағдыларын дамытуға көмектеседі. Бұл терапия сөйлеу кезінде тілдің дұрыс қозғалуы мен ойды жеткізу үстінде жұмыс істейді.
- Білім беру қолдауы: Диспраксиясы бар балалар мектепте қосымша қолдау ала алады. Оқу жоспарлары баланың қажеттіліктеріне қарай бейімделуі мүмкін, ал мұғалімдер қимыл дағдыларына қатысты қиындықтарды басқару бойынша оқытылуы мүмкін.
- Психологиялық қолдау: Диспраксия өзіне сенімсіздікке және әлеуметтік оқшаулануға әкелуі мүмкін. Психологиялық қолдау адамның эмоционалдық әл-ауқатын арттыру және әлеуметтік дағдыларын дамыту үшін маңызды.
- Отбасын оқыту: Отбасыларға диспраксия туралы ақпарат берілуі және баланың қажеттіліктерін қолдау үшін кеңес алуы керек. Үйде жасауға болатын әрекеттер мен күнделікті өмір дағдыларын дамытуға арналған стратегиялар үйретіледі.
Ерте араласу мен тұрақты терапия арқылы диспраксиясы бар адамдардың өмір сапасын айтарлықтай жақсартуға болады.
Диспраксияның алдын алуға бола ма?
Диспраксия генетикалық және неврологиялық жағдай болғандықтан, оның тікелей алдын алуға болатын ауру емес. Алайда ерте диагностика мен тиісті араласулар арқылы оның әсерлерін азайтуға болады. Жүктілік кезінде ананың салауатты өмір салтын ұстануы баланың неврологиялық дамуын қолдауы мүмкін. Сонымен қатар баланың ерте жастағы қимыл және когнитивтік дағдыларындағы кешігулер байқалса, кәсіби көмекке жүгіну ұзақ мерзімді әсерлерді барынша азайтуға көмектеседі.
Anadolu Medical Center редакциялық алқасы
Anadolu-дағы «Балалар неврологиясы» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Диспраксия дегеніміз не?
DCD — жасына және үйрену мүмкіндігіне сай күтілетін деңгейден айтарлықтай төмен қозғалыс координациясымен сипатталатын нейродаму бұзылысы. Ол күнделікті әрекеттерге, білім алуға, демалысқа немесе жұмысқа кедергі келтіреді. Жаңа немесе тез өзгеретін неврологиялық симптомдар өздігінен диагноз қоюды емес, клиникалық бағалауды қажет етеді.
Белгілері қандай?
Балалар моторлық тапсырмаларды кеш меңгеруі, ебедейсіз көрінуі, допты қағып алу, ас құралдарын қолдану, аяқ киім бауын байлау, жазу, велосипед тебу немесе бірнеше қадамды қозғалысты ұйымдастыруда қиналуы мүмкін. Нәтижелер жалпы симптомдар мен денсаулық жағдайымен бірге бағаланады.
DCD неден пайда болады?
Бір ғана белгілі себеп жоқ. Ол ми дамуы мен моторлық үйренудегі айырмашылықтарды көрсетуі мүмкін. Жаңа немесе тез өзгеретін неврологиялық симптомдар міндетті түрде клиникалық бағалауды қажет етеді.
DCD қалай анықталады?
Бағалау даму тарихын, күнделікті өмірге әсерін және стандартталған моторлық тесттерді қамтиды. Медицина мамандары неврологиялық, көру, бұлшықет немесе басқа балама себептерді де жоққа шығарады.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.