Тромбоз дегеніміз не? Себептері, белгілері және емдеу

Қанның ұюы (тромбоз) қанның тамыр ішінде қалыптан тыс ұйып, қан ағысына кедергі келтіруімен сипатталады. Қалыпты жағдайда қанның ұюы жарақаттардың жазылуына көмектессе, қан ұйығысының тамыр ішінде қажетсіз түзілуі және қан айналымын бітеуі өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Тромбоз инфаркт, инсульт және өкпе эмболиясы сияқты ауыр жағдайларға әкелуі мүмкін болғандықтан, ерте анықтау мен емдеу маңызды.

Қанның ұюы (тромбоз) дегеніміз не?

Бұл қанның тамыр ішінде қалыптан тыс ұйып, тамырлардың бітелуіне себеп болатын жағдай. Қалыпты жағдайда ағза қан кетуді тоқтату және жараларды жазу үшін қан ұйығысын түзеді. Алайда кейбір жағдайларда тамыр ішінде қажетсіз ұю пайда болып, қан айналымына кедергі келтіру арқылы ауыр денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін. Тромбоз екі негізгі түрде кездеседі:

• Артериялық тромбоз: Инфаркт және инсульт сияқты жағдайларға әкелуі мүмкін. Қан ұйығысы оттегі тасымалдайтын артерияларды бітеп, ағзаларға жеткілікті оттегінің жетуіне кедергі келтіреді.
• Веналық тромбоз: Аяқтағы терең веналар тромбозы (ТВТ) және өкпе эмболиясы сияқты ауруларға себеп болуы мүмкін. Қанның баяу ағуы немесе ұюға бейімділіктің артуы салдарынан тамырда бітелу пайда болады.

Қан ұйығысының түзілуіне себеп болатын генетикалық факторлар, қимылсыз өмір салты, тамыр аурулары және кейбір созылмалы аурулар сияқты көптеген қауіп факторлары бар. Тромбозды ерте анықтау қан ұйығысының үдеп, өмірлік маңызды ағзаларға жетуінің алдын алу тұрғысынан үлкен маңызға ие.

Қанның ұюы (тромбоз) неге пайда болады?

Ол қанның қалыптыдан тезірек ұюы немесе тамырларда қалыптан тыс жиналып, қан айналымына кедергі келтіруі нәтижесінде пайда болады. Бұл жағдай әдетте тамыр қабырғасының зақымдануы, қан ағысының баяулауы және қанның ұюға бейім болуы сияқты үш негізгі факторға байланысты. Вирхов үштігі деп аталатын осы үш негізгі механизм қан ұйығысының түзілуін қоздыратын ең маңызды себептер болып табылады. Қанның ұю себептері:

• Қан ағысының баяулауы (қан айналымының бұзылыстары): Қан айналымының баяулауы, әсіресе ұзақ уақыт қозғалыссыз қалатын адамдарда, қан ұйығысының түзілуін жеңілдетеді. Ұзақ уақыт төсекте жату, ұзақ сапарлар, үстел басында сағаттап отыру сияқты жағдайлар қанның аяқ тамырларында іркілуіне әкеліп, терең веналар тромбозының (ТВТ) қаупін арттырады.
• Тамыр қабырғасының зақымдануы: Тамырлардың ішкі бетінде пайда болған зақымданулар қанның оңай ұюына әкелуі мүмкін. Гипертензия (жоғары қан қысымы), тамырлардың қатаюы (атеросклероз), хирургиялық араласулар, жарақаттар және инфекциялар тамыр қабырғасын әлсіретіп, қан ұйығысының түзілуін қоздыруы мүмкін. Әсіресе инфаркт немесе инсульт қаупі бар адамдарда тамырдың ішкі бетінің зақымдануы маңызды қауіп факторы болып табылады.
• Қанның ұюға бейімділігінің артуы (гиперкоагуляция): Кейбір жағдайларда қанның қалыптыдан оңай ұюына себеп болатын факторлар болады. Генетикалық бейімділік, кейбір қан аурулары (V фактордың Лейден мутациясы, антифосфолипидтік синдром), гормондық өзгерістер және кейбір дәрілер қанның ұюға бейімділігін арттыруы мүмкін. Контрацептивтік таблеткалар, гормондық ем және жүктілік кезінде эстроген деңгейінің артуы қан ұйығысының түзілу қаупін жоғарылатуы мүмкін.

Сонымен қатар қанның ұюына себеп болатын басқа факторларды былай атауға болады:

• Ұзақ уақыт қозғалыссыздық: Операциядан кейінгі сауығу кезеңі, инсульт алған науқастар, ұзақ уақыт отырып жұмыс істейтіндер немесе ұзақ ұшақпен және көлікпен сапарлар.
• Семіздік: Артық салмақ тамырларға артық қысым түсіріп, қан ұйығысының түзілуіне жол ашады.
• Обыр: Обырдың кейбір түрлері қанның ұюын күшейтіп, тромбоз қаупін арттырады.
• Қант диабеті және жоғары холестерин: Тамырлардың саулығын бұзып, қан ұйығысының түзілуіне себеп болуы мүмкін.
• Операциялар мен жарақаттар: Ірі хирургиялық операциялардан кейін тамыр ішіндегі зақымдану немесе қозғалыссыздық салдарынан қан ұйығысы түзілуі мүмкін.
• Бүйрек және бауыр аурулары: Қанның ұю механизміне әсер етіп, тромбоз қаупін арттыруы мүмкін.

Тромбоздың себептері әртүрлі болуы мүмкін. Алайда жоғарыда аталған факторлардың біреуі немесе бірнешеуінің қатар келуі қан ұйығысының қалыптан тыс түзілуіне және денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін. Әсіресе жоғары қауіп тобындағы адамдардың тұрақты медициналық тексеруден өтуі, дұрыс тамақтануы және қимылсыз өмір салтынан аулақ болуы маңызды.

Қанның ұюы (тромбоз) түрлері қандай?

Қан ұйығысы түзілген тамырдың түріне және тудыратын денсаулық проблемаларына қарай тромбоз әртүрлі топтарға бөлінеді. Жалпы алғанда артерияларда және веналарда түзілетін қан ұйығыстарының механизмдері әртүрлі. Әрқайсысы әртүрлі белгілермен көрінуі мүмкін. Артериялық тромбоздар әдетте инфаркт және инсульт сияқты өмірге қауіпті жағдайларға әкеледі. Веналық тромбоздар әсіресе аяқтағы ісіну мен ауырсыну арқылы байқалуы мүмкін. Сонымен қатар қан айналымы ішінде жылжитын қан ұйығыстары (эмболия) өкпе, ми немесе жүрек сияқты ағзаларға жетіп, бітелулерге әкелуі мүмкін.

Артериялық тромбоздар

Тромбоздың бұл түрі қанды ағзаларға тасымалдайтын артерияларда пайда болады және оттегі мен қоректік заттар ағысының үзілуіне әкеліп, өмірге қауіп төндіреді.

• Коронарлық артерия тромбозы: Жүрек тамырларында түзіліп, инфарктқа әкелуі мүмкін.
• Церебралдық тромбоз: Ми тамырларында пайда болып, инсульт қаупін арттырады.
• Шеткі артериялар тромбозы: Қол мен аяқтағы артерияларға әсер етіп, тіндердің қоректенуін бұзуы және гангренаға әкелуі мүмкін.

Веналық тромбоздар

Веналарда түзілетін қан ұйығыстары қанның жүрекке қайтуына кедергі келтіріп, қан айналымы проблемаларына әкеледі. Әдетте аяқтағы ауырсыну, ісіну және қызару сияқты белгілермен байқалады.

• Терең веналар тромбозы (ТВТ): Аяқтағы немесе жамбастағы ірі веналарда қан ұйығысы түзіліп, аяқтың ауыруы, ісінуі, қызуының көтерілуі сияқты белгілерге әкелуі мүмкін.
• Өкпе артериясының эмболиясы (өкпе эмболиясы): Аяқта түзілген қан ұйығысының үзіліп, өкпеге жетуі нәтижесінде пайда болады және ентігу, кеуде ауыруы, кенеттен есінен тану сияқты ауыр белгілер беруі мүмкін.
• Қақпа венасының тромбозы: Бауырға баратын негізгі веналардың бірінде пайда болып, ауыр ас қорыту проблемаларына әкелуі мүмкін.

Жылжымалы (көшетін) қан ұйығыстары (эмболия)

Кейбір жағдайларда қан ұйығыстары орнынан үзіліп, қан айналымына түседі де, ағзаның басқа бір аймағында бітелуге әкеледі.

• Ми эмболиясы: Ми тамырларында бітелу тудырып, инсультке әкелуі мүмкін.
• Жүрек эмболиясы: Жүрекке баратын тамырларды бітеп, инфарктқа әкелуі мүмкін.
• Өкпе эмболиясы: Аяқтан немесе басқа аймақтан үзілген қан ұйығысының өкпеге жетіп, тыныс жеткіліксіздігін тудыруы.

Қанның ұюының белгілері қандай?

Белгілер қан ұйығысы түзілген аймаққа және тамырдың түріне байланысты әртүрлі болады. Кейбір қан ұйығыстары кішкентай болып, белгісіз дамуы мүмкін, ал кейбіреулері өмірге қауіп төндіретін ауыр симптомдарға әкелуі мүмкін. Аяқ тамырларында, ми тамырларында, өкпеде немесе жүректе түзілген қан ұйығыстары әртүрлі белгілермен көрінеді. Егер қан ұйығысы қан айналымына түсіп, ағзаның басқа аймағына жетсе, кенеттен дамитын және шұғыл көмекті қажет ететін жағдайлар пайда болуы мүмкін.

Терең веналар тромбозының (аяқтағы немесе қолдағы қан ұйығысы) белгілері:

• Аяқта немесе қолда кенеттен пайда болған ісіну.
• Аяқта немесе қолда сезілетін ауырсыну, әсіресе қозғалған сайын күшейетін шаншу сезімі.
• Зақымданған аймақта қызару және қызудың көтерілуі.
• Тамыр бойындағы сезімталдық және керілу сезімі.

Өкпе эмболиясының (өкпедегі қан ұйығысы) белгілері:

• Кенеттен басталған ентігу және кеудедегі қысылу сезімі.
• Қатты кеуде ауыруы, әсіресе дем алып-шығарғанда күшейетін шаншып ауыру.
• Кенеттен бас айналу және есінен танып бара жатқандай сезім.
• Қанды қақырық немесе жөтел.
• Жиі жүрек соғысы (тахикардия).

Инсульт қаупін тудыратын церебралдық тромбоздың (мидағы қан ұйығысының) белгілерін былай атауға болады:

• Дененің бір жағында кенеттен ұю немесе әлсіздік.
• Сөйлеудің бұзылуы немесе сөздерді дұрыс айта алмау.
• Көрудің жоғалуы немесе бұлыңғыр көру.
• Кенеттен басталған қатты бас ауруы.
• Тепе-теңдікті жоғалту және жүрудің қиындауы.

Инфаркт қаупін тудыратын коронарлық тромбоз мынадай белгілермен көрінеді:

• Кеудедегі қысылу, басу сезімі және сол қолға таралатын ауырсыну.
• Терлеу, жүрек айнуы және бас айналу.
• Ентігу және мазасыздық сезімі.
• Жүктемемен күшейіп, тынығумен басылмайтын кеуде ауыруы.

Қақпа венасы тромбозы (бауырдағы қан ұйығысы) мынадай белгілермен байқалады:

• Іштің ісінуі және ауыруы.
• Жүрек айнуы және ас қорыту проблемалары.
• Бауыр жеткіліксіздігінің белгілері.

Қанның ұюы қалай анықталады?

Дәрігер қан ұйығысы түзілген аймақты анықтау үшін физикалық тексеру жүргізіп, аяқтың ісінуін, қызаруын, қызудың көтерілуін немесе ауырсынудың бар-жоғын зерттейді. Қан ұю үдерісінің белсенді-белсенді еместігін түсіну үшін қан талдаулары (D-димер талдауы) қолданылады. D-димер деңгейінің жоғары болуы ағзада қан ұйығысы түзілгенін көрсетуі мүмкін. Доплерлік ультрадыбыстық зерттеу әсіресе аяқта түзілген терең веналар тромбозын (ТВТ) анықтау үшін қолданылады. Бұл әдіспен тамыр ішіндегі қан ағысы мен қан ұйығысының бар-жоғын бейнелеуге болады. Егжей-тегжейлі зерттеу үшін КТ-ангиография және МР-ангиография сияқты бейнелеу әдістерін қолдану арқылы өкпе эмболиясы, ми немесе жүрек тамырларындағы қан ұйығыстары анықталуы мүмкін. Сонымен қатар қан ұйығысының шығу көзі мен қауіп факторларын анықтау үшін генетикалық талдаулар мен қан ұю факторлары зерттелуі мүмкін. Қан ұйығысы анықталғаннан кейін оның орналасқан жеріне және көлеміне қарай емдеу жоспарланады.

Anadolu Medical Center редакциялық алқасы

Anadolu-дағы «Микробиология» саласы бойынша дәрігерлер

Gülcan Baloğlu

Дәрігер-маман

Клиникалық зертхана

Aytac Cetinkaya

Доц. д-р

Инфекциялық аурулар

Клиниканың барлық дәрігерлері

Жиі қойылатын сұрақтар

Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.