Меланин — меланоциттер түзетін пигмент және тері, шаш пен көз түсінің негізгі анықтаушыларының бірі; ол UV сәулесінің бір бөлігін сіңіруге көмектеседі. Меланиннің аз болуы генетикалық альбинизмде, витилигода, тыртықтан кейін немесе кей аутоиммундық/қабынулық жағдайларда байқалуы мүмкін. Нәтиже жеке клиникалық жағдайға қарай бағаланады.
Тері, шаш және көз түсінің қалыптасуында маңызды рөл атқаратын меланин – ағзада табиғи түрде өндірілетін пигмент. Адам денесіне өзіне тән сыртқы келбет беретін бұл пигмент тек эстетикалық тұрғыдан ғана емес, денсаулық тұрғысынан да маңызды қызметтер атқарады. Әсіресе күн сәулесінен қорғаушы әсеріне байланысты меланин өндірісінің теңгерімді болуы аса маңызды. Меланин деңгейі адамнан адамға әртүрлі болуы мүмкін. Генетикалық ерекшеліктер, жас, гормондық өзгерістер және қоршаған орта факторлары меланин мөлшеріне әсер етуі мүмкін. Пигмент өндірісінің азаюы немесе артуы кейбір денсаулық мәселелерінің пайда болуына әкелуі мүмкін. Меланиннің қызметтерін, тапшылығының себептерін және ағзаға әсерін түсіну тері денсаулығын сақтауға үлес қоса алады.
Меланин дегеніміз не?
Ағзада меланоциттер деп аталатын жасушалар өндіретін пигмент затын меланин деп атайды. Меланин – теріге, шашқа және көзге түс беретін негізгі биологиялық пигмент. Адамдардың тері түсіндегі айырмашылықтардың едәуір бөлігі меланин мөлшеріне байланысты.
Пигмент өндірісі меланоцит жасушаларында жүретін күрделі биохимиялық үдерістердің нәтижесінде жүзеге асады. Өндірілген меланин тері жасушаларына таралып, табиғи түстің қалыптасуына ықпал етеді. Күн сәулесінің әсеріне ұшырағанда өндіріс жеделдеп, тері қараюы мүмкін.
Түс қалыптастырумен қатар ультракүлгін сәулелердің зиянды әсерінен қорғау да меланиннің маңызды қызметтерінің бірі. Сондықтан меланин деңгейіндегі өзгерістер тек сыртқы келбетке ғана емес, тері денсаулығына да әсер етуі мүмкін.
Меланиннің қандай түрлері бар?
Адам ағзасында әртүрлі қасиеттерге ие меланин түрлері кездеседі. Әр түрі әртүрлі түс реңктерінің пайда болуына ықпал етеді.
Меланиннің негізгі түрлерін төмендегідей атауға болады:
- Эумеланин: қоңыр және қара реңктердің қалыптасуын қамтамасыз етеді.
- Феомеланин: сары, қызғылт-сары (жирен) және ашық түс реңктеріне жауап береді.
- Нейромеланин: мидағы кейбір жүйке жасушаларында кездесетін меланиннің ерекше түрі.
Эумеланин мөлшерінің жоғары болуы терінің және шаштың қоюырақ түсімен байланысты. Ал феомеланин ақшыл терілі және жирен шашты адамдарда көбірек болуы мүмкін. Әр адамда бұл пигменттердің арақатынасы әртүрлі болғандықтан, сыртқы келбетте алуан түрлілік байқалады.
Меланиннің пайдасы қандай?
Пигмент өндірісі тек түс қалыптастырумен шектелмейді. Меланин ағзаны қоршаған орта факторларынан қорғайтын маңызды қызметтер атқарады.
Меланиннің негізгі пайдасын төмендегідей атауға болады:
- Күннің зиянды ультракүлгін сәулелерінен қорғайды.
- Тері жасушаларында ДНҚ зақымдану қаупін азайтуға көмектеседі.
- Бос радикалдардың әсерін шектей алады.
- Көзді жарықтан қорғай алады.
- Шаш пен тері түсінің қалыптасуын қамтамасыз етеді.
Қорғаушы әсерлеріне байланысты жеткілікті меланин өндірісі тері денсаулығы үшін маңызды. Пигмент мөлшері жеткіліксіз адамдарда күнге сезімталдық айқынырақ болуы мүмкін.
Меланинмен байланысты аурулар қандай?
Меланин өндірісінің азаюы немесе артуы кейбір денсаулық мәселелерімен байланысты болуы мүмкін. Пигмент теңгерімінің бұзылуы әдетте теріде түс өзгерістері түрінде байқалады.
Меланинмен байланысты кездесуі мүмкін ауруларды төмендегідей атауға болады:
- Альбинизм
- Витилиго
- Мелазма
- Қабынудан кейінгі гиперпигментация
- Аддисон ауруына байланысты терінің қараюы
Альбинизм – меланин өндірісі туа біткен жеткіліксіз болатын генетикалық жағдай. Витилиго меланоцит жасушаларының жойылуына байланысты теріде ақ дақтардың пайда болуына әкеледі. Ал мелазмада белгілі бір аймақтарда пигменттің шамадан тыс жиналуы байқалады.
Пигмент өзгерістері байқалған жағдайда дерматолог дәрігердің бағалауы маңызды.
Меланинді не арттырады?
Меланин өндірісіне әртүрлі биологиялық және сыртқы орта факторлары әсер етуі мүмкін. Әсіресе күн сәулесінің әсеріне ұшырау өндірістің артуына әкелетін ең жиі факторлардың бірі.
Меланин өндірісін арттыруы мүмкін факторларды төмендегідей атауға болады:
- Күн сәулелері
- Генетикалық ерекшеліктер
- Кейбір гормондар
- Жүктілік кезеңі
- Терідегі қабыну үдерістері
- Қартаюға байланысты өзгерістер
Күн сәулелеріне қарсы табиғи қорғаныс тетігі ретінде меланин өндірісі жеделдеуі мүмкін. Сондықтан жаз айларында немесе күн астында ұзақ болғанда тері түсінің қараюы байқалуы мүмкін.
Меланин аз болса не болады?
Меланиннің жеткіліксіз өндірілуі тері мен көздің күн сәулелеріне сезімталдығын арттыруы мүмкін. Ақшыл терілі адамдарда ультракүлгін сәулелердің әсері айқынырақ көрінуі мүмкін.
Меланин тапшылығы кезінде дамуы мүмкін жағдайларды төмендегідей атауға болады:
- Күннен күйю қаупінің артуы
- Тері сезімталдығының жоғарылауы
- Ашық түсті шаш пен көз
- Тері қатерлі ісігі қаупінің артуы
- Көру мәселелері
Меланин тапшылығы әрдайым ауру дегенді білдірмейді. Генетикалық ерекшеліктерге байланысты оның деңгейі табиғи түрде төмен болуы мүмкін. Дегенмен айқын пигмент жоғалуы байқалған жағдайда медициналық бағалау қажет болуы мүмкін.
Меланин неге артады?
Кейбір адамдарда меланин өндірісі қалыптыдан көп болуы мүмкін. Артудың себебі генетикалық факторлардан бастап гормондық өзгерістерге дейін әртүрлі себептермен байланысты болуы мүмкін.
Меланиннің артуына әкелуі мүмкін себептерді төмендегідей атауға болады:
- Күн сәулесінің қарқынды әсері
- Гормондық өзгерістер
- Жүктілік
- Кейбір дәрілер
- Тері жарақаттары
- Эндокриндік жүйе аурулары
Пигмент өндірісінің артуы әдетте теріде қою түсті дақтар түрінде байқалады. Әсіресе бет аймағында пайда болатын түс өзгерістері дерматологиялық бағалауды қажет етуі мүмкін.
Терідегі меланинді қалай азайтуға болады?
Теріде пигменттің шамадан тыс жиналуы эстетикалық тұрғыдан жайсыздық тудыруы мүмкін. Емдеу әдістері пигмент артуының себебіне қарай анықталады.
Меланиннің көрінісін азайтуға көмектесуі мүмкін әдістерді төмендегідей атауға болады:
- Күннен қорғайтын құралдарды қолдану
- Химиялық пилинг процедуралары
- Лазерлік емдеу
- Дерматолог ұсынған дақты ағартатын өнімдер
- Теріні тұрақты күту
Емдеу жоспары әр адамға жеке анықталуы тиіс. Өнімдерді білместікпен қолдану теріде тітіркенуге немесе одан да көп түс өзгерісіне әкелуі мүмкін.
Меланин қандай тағамдарда болады?
Меланин тағамдардың құрамында тікелей кездесетін зат емес. Алайда кейбір тағамдар меланин өндірісіне қатысатын аминқышқылдарына, дәрумендерге және минералдарға бай.
Меланин өндірісін қолдауы мүмкін тағамдарға мыналар жатады:
- Жұмыртқа
- Балық
- Қызыл ет
- Сүт өнімдері
- Жаңғақтар
- Авокадо
- Банан
- Саумалдық (шпинат)
- Сәбіз
- Бұршақ дақылдары
Әсіресе тирозин аминқышқылына бай тағамдар пигмент синтезіне қатысатын үдерістерге үлес қосуы мүмкін. Теңгерімді және алуан түрлі тамақтану тері денсаулығын сақтауға көмектеседі.
Меланин туралы жиі қойылатын сұрақтар
Меланин тапшылығын емдеуге бола ма?
Меланин тапшылығын емдеу оның негізгі себебіне байланысты өзгереді. Генетикалық себептерден туындаған жағдайларда толық түзету мүмкін болмауы мүмкін. Ал кейін дамыған пигмент жоғалуында тиісті емдеу әдістерімен белгілерді бақылауға алуға болады.
Меланин деңгейі қалай өлшенеді?
Меланин мөлшері әдеттегі қан талдауларымен тікелей өлшенбейді. Дерматологиялық қарау кезінде теріге баға берілуі мүмкін. Қажет деп танылған жағдайларда арнайы бейнелеу әдістері қолданылуы мүмкін.
Күнге қыздыну меланин өндірісін арттыра ма?
Иә, күн сәулелері меланоцит жасушаларын ынталандырып, меланин өндірісін арттыруы мүмкін. Терінің тотығуы (загар) осы үдерістің нәтижесінде пайда болады. Ұзақ әрі қорғаныссыз күн сәулесінің әсері теріні зақымдауы мүмкін болғандықтан, сақ болу қажет.
Меланин шаштың ағаруын болдырмай ма?
Шаш түсін сақтауда меланин маңызды рөл атқарады. Жас ұлғайған сайын шаш түбіршіктеріндегі меланин өндірісі азаюы мүмкін. Пигмент мөлшері төмендегенде шаш талшықтары сұр немесе ақ болып көріне бастауы мүмкін.
Anadolu-дағы «Дерматология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Бұл жағдайдың негізгі мәні қандай?
Меланин — меланоциттер түзетін пигмент және тері, шаш пен көз түсінің негізгі анықтаушыларының бірі; ол UV сәулесінің бір бөлігін сіңіруге көмектеседі.
Нені ескеру керек?
Меланиннің аз болуы генетикалық альбинизмде, витилигода, тыртықтан кейін немесе кей аутоиммундық/қабынулық жағдайларда байқалуы мүмкін.
Қалай бағаланады?
Дерматолог пигмент жоғалуының таралуын, шекарасын және басқа белгілерді бағалап, Wood шамы, зертханалық тест немесе сирек биопсия қолдануы мүмкін.
Қашан маманға қаралу керек?
Жаңа тез таралған ақ дақ, көз немесе шаш пигментінің өзгерісі және күнге қатты сезімталдық болса дерматологиялық бағалау қажет.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.