Менопауза — басқа себеп болмаған жағдайда етеккір 12 ай қатарынан тоқтаған кезде анықталатын табиғи өмір кезеңі. Ыстық басу, түнгі тершеңдік, ұйқы, көңіл күй, қынап және зәр шығару белгілері болуы мүмкін. 45 жастан асқан типтік жағдайда диагноз көбіне клиникалық; ем симптомдарға қарай өмір салты, жергілікті құралдар, гормондық емес тәсілдер немесе жеке бағалаудан кейін гормондық терапияны қамтуы мүмкін.
Менопауза – аналық бездер қызметінің уақыт өте келе төмендеуі нәтижесінде етеккір циклі біржола тоқтайтын табиғи өмір кезеңі. Табиғи менопауза басқа себепсіз қатарынан 12 ай бойы етеккір келмегеннен кейін ретроспективті түрде (кейін қарап) анықталады. Менопаузаға дейін басталатын өтпелі кезең перименопауза деп аталады. Перименопауза кезінде етеккір тәртібінің өзгеруі, ыстық басу, түнгі тершеңдік, ұйқы мәселелері, көңіл-күйдің өзгеруі және қынаптың құрғауы сияқты белгілер байқалуы мүмкін. Менопаузадан кейінгі өмір кезеңі постменопауза деп аталады. Менопауза ауру емес және әр адамда бірдей белгілермен өтпейді. Белгілердің түрі, ауырлығы және ұзақтығы адамнан адамға өзгеруі мүмкін болғандықтан, бағалау және қажет болған жағдайда емдеу жоспары адамның денсаулық ерекшеліктерін ескере отырып құрылады.
Менопауза панелі
Панел аясындағы тексеру, бейнелеу және зертханалық зерттеулер.
- Акушер-гинекологтың қалыпты тексеруі
- Тамақтану және диета жөніндегі тексеру
- Жағынды (смер) алу
- Thin-prep (сұйық негіздегі цитология) + жоғары қаупі бар HPV тесті (котест)
- Сүйек тығыздығы – бүкіл денені зерттеу
- Цифрлық (толық өрісті) маммография аппаратымен екі жақты маммография
- Ұйқы артерияларының (каротидтік) түсті доплерлік ультрадыбыстық зерттеуі (екі жақты)
- Сүт безінің ультрадыбыстық зерттеуі (екі жақты)
- Эстрадиол (E2)
- Прогестерон
- ФСГ (FSH)
- АЛТ / GPT аланинаминотрансфераза
- АСТ / GOT аспартатаминотрансфераза
- Қандағы мочевина азоты (BUN)
- Креатинин
- Жалпы қан талдауы (гемограмма)
- ТТГ (TSH, тиреотропты гормон)
- Гемоглобин A1c
- Глюкоза (аш қарынға қандағы қант)
- Глюкоза, аш қарынға (HOMA)
- Жалпы холестерин
- LDL холестерин
- HDL холестерин
- Триглицеридтер
Менопауза дегеніміз не?
Менопауза – репродуктивтік кезеңнің аяқталғанын көрсететін табиғи биологиялық процесс. Аналық бездердің фолликулалық қызметінің төмендеуімен бірге гормон деңгейлерінде өзгерістер болады және етеккір циклі біржола тоқтайды. Менопауза ауру емес, бірақ өтпелі кезеңде пайда болатын кейбір белгілер күнделікті өмірге және өмір сапасына әсер етуі мүмкін.
Клиникалық тұрғыдан менопауза айларға немесе жылдарға созылатын кезеңнен гөрі белгілі бір уақыт нүктесін білдіреді. Басқа физиологиялық немесе ауруға байланысты себеп болмаған жағдайда, соңғы етеккірден кейін 12 ай бойы етеккірдің қайта келмеуі табиғи менопауза деп есептеледі. Менопаузаға дейінгі өтпелі кезең мен менопаузадан кейінгі өмір кезеңі басқа ұғымдармен белгіленеді.
Перименопауза, менопауза және постменопауза арасындағы айырмашылық қандай?
Перименопауза, менопауза және постменопауза – бірінен соң бірі келетін, бірақ әртүрлі кезеңдерді білдіретін ұғымдар. Перименопауза – етеккір тәртібі мен гормон деңгейлерінде өзгерістер басталуы мүмкін менопаузаға өту кезеңі. Менопауза соңғы етеккірден 12 ай өткеннен кейін ретроспективті түрде анықталады; ал постменопауза осы кезеңнен кейінгі өмір сатысын білдіреді.
Перименопауза (менопаузаға дейінгі өтпелі кезең)
Перименопауза – аналық бездердің қызметі өзгере бастайтын және менопаузаға өту жүзеге асатын кезең. Етеккір циклдері ұзаруы, қысқаруы немесе кейбір етеккірлер келмей қалуы мүмкін. Гормон деңгейлерінің ауытқуымен бірге ыстық басу, түнгі тершеңдік, ұйқы мәселелері немесе қынаптың құрғауы сияқты шағымдар пайда болуы мүмкін.
Етеккірдің тұрақсыздануы овуляцияның толығымен тоқтағанын білдірмейді. Перименопауза кезінде жүкті болу әлі де мүмкін. Сондықтан етеккірдің тұрақсыздануы жүктіліктен сақтанудың енді қажеті жоқ дегенді білдірмейді.
Менопауза
Табиғи себептермен болған соңғы етеккірден кейін 12 ай бойы етеккір қайта келмесе, менопауза ретроспективті түрде анықталады. Демек, менопаузаны көп жылдарға созылатын жеке кезең ретінде қарастыруға болмайды.
Постменопауза (менопаузадан кейінгі кезең)
Постменопауза – менопаузадан кейінгі өмір кезеңі. Ыстық басу немесе қынап шағымдары сияқты кейбір белгілер постменопаузада да сақталуы мүмкін. Жас ұлғайған сайын сүйек, жүрек-қантамыр, метаболизм және несеп-жыныс жүйесі денсаулығына қатысты жеке қауіптерді бағалаудың да маңызы артады.
Менопауза белгілері қандай?
Менопауза белгілері адамнан адамға әртүрлі болуы мүмкін. Етеккір тәртібінің өзгеруі, ыстық басу, түнгі тершеңдік, ұйқы мәселелері, көңіл-күйдің өзгеруі, зейін қоюдың қиындауы, қынаптың құрғауы және несеп шығару шағымдары байқалуы мүмкін. Белгілердің түрі мен ауырлығы адамнан адамға өзгеруі мүмкін.
Менопаузаға өту кезінде кездесуі мүмкін негізгі белгілерді төмендегідей тізуге болады:
- Етеккір циклінің ұзаруы немесе қысқаруы
- Етеккірдің келмей қалуы
- Қан кету мөлшерінің өзгеруі
- Ыстық басу
- Түнгі тершеңдік
- Ұйқы мәселелері
- Шаршау
- Көңіл-күйдің өзгеруі
- Үрей немесе көңіл-күйдің түсуі
- Зейін қоюдың қиындауы және «ми тұманы» деп сипатталатын шағымдар
- Қынаптың құрғауы және күйдіру сезімі
- Жыныстық қатынас кезіндегі ауырсыну
- Кейбір несеп жолдары шағымдары
Бұл белгілердің кейбірі басқа денсаулық мәселелеріне байланысты да пайда болуы мүмкін. Сондықтан әсіресе жаңадан басталған, ауыр немесе адамның күнделікті өміріне айтарлықтай әсер ететін шағымдарды тек менопаузамен байланыстыруға болмайды.
Етеккір тәртібіндегі өзгерістер
Перименопаузаның ең жиі байқалатын ерекшеліктерінің бірі – етеккір тәртібінің өзгеруі. Етеккір бұрынғымен салыстырғанда қысқарақ немесе ұзағырақ аралықпен келуі, кейбір циклдер өтіп кетуі және қан кету мөлшері өзгеруі мүмкін.
Етеккірдің тұрақсыздығы перименопаузада байқалуы мүмкін болғанымен, қан кетудегі әрбір өзгеріс менопаузаға өтуден туындамайды. Әсіресе қалыптыдан көп, ұзаққа созылған немесе үйреншікті етеккір тәртібінен айтарлықтай өзгеше қан кетулер гинекологиялық бағалауды қажет етуі мүмкін.
Ыстық басу және түнгі тершеңдік
Ыстық басу мен түнгі тершеңдік менопаузаға өтумен тығыз байланысты вазомоторлық белгілердің қатарына жатады. Ыстық басу әдетте дененің жоғарғы бөлігінде кенеттен пайда болатын күшті ыстық сезімімен көрінеді. Түнде пайда болғанда тершеңдікке байланысты ұйқының бөлінуіне әкелуі мүмкін.
Вазомоторлық белгілердің жиілігі мен ауырлығы барлығында бірдей емес. Кейбір адамдарда белгілер жеңіл өтіп, күнделікті өмірге өте аз әсер етсе, кейбір адамдарда ұйқы тәртібі мен өмір сапасына айтарлықтай әсер етуі мүмкін.
Ұйқы, көңіл-күй және зейіндегі өзгерістер
Перименопауза кезінде ұйықтап кетудің қиындауы, түнде жиі ояну, шаршау, көңіл-күйдің өзгеруі және зейін қоюдың қиындауы болуы мүмкін. «Ми тұманы» деп сипатталатын ұмытшақтық, зейін қоюдың қиындауы немесе ойдың бұлыңғырлану сезімі де осы кезеңде байқалуы мүмкін шағымдардың қатарына жатады.
Сонымен бірге депрессияны, қатты үрейді немесе ауыр танымдық шағымдарды тек менопаузамен байланыстыруға болмайды. Ұқсас шағымдар ұйқының бұзылуынан, психикалық аурулардан, қабылданатын дәрілерден немесе басқа денсаулық мәселелерінен де туындауы мүмкін болғандықтан, қажет болса егжей-тегжейлі бағалау жүргізілуі мүмкін.
Қынап, жыныстық және несеп шығару белгілері
Менопаузаға өту кезінде және одан кейін қынаптың құрғауы, күйдіру, тітіркену, жыныстық қатынас кезіндегі ауырсыну немесе кейбір несеп шығару шағымдары пайда болуы мүмкін. Менопаузамен бірге қынапта, сыртқы жыныс мүшелерінде (вульвада), қуықта және несеп жолдарында болатын өзгерістер менопаузаның несеп-жыныс синдромы (GSM) деп аталатын түрлі белгілерге әкелуі мүмкін.
Жыныстық қалаудағы өзгерістер тек гормондық өзгерістерге байланысты болмауы мүмкін. Ұйқы, көңіл-күй, ауырсыну, қарым-қатынас динамикасы, қабылданатын дәрілер және жалпы денсаулық сияқты көптеген факторлар жыныстық өмірге әсер етуі мүмкін.
Бұлшықет-буын, тері, шаш және дене құрамындағы өзгерістер
Менопаузаға өту кезінде кейбір адамдарда бұлшықет-буын шағымдары, терінің құрғауы немесе шашқа қатысты өзгерістер болуы мүмкін. Жас ұлғайған сайын дене құрамында және майдың таралуында да өзгерістер болуы мүмкін.
Салмақтың өзгеруін тек менопаузамен байланыстыру дұрыс емес. Жас, тамақтану тәртібі, физикалық белсенділік, ұйқы және метаболизм факторлары бірге рөл атқаруы мүмкін. Гормондық емнің жалғыз өзі салмақ тастау әдісі емес екенін де білу керек.
Менопауза неше жаста басталады?
Табиғи менопауза жасы әлем бойынша көбінесе 45–55 жас аралығында. Сонымен бірге адамның менопаузаға нақты қай жаста кіретінін алдын ала дәл анықтау мүмкін емес. Менопаузаға кіру жасына генетикалық ерекшеліктер, жалпы денсаулық жағдайы және басқа жеке факторлар әсер етуі мүмкін.
Ал менопаузаға өту соңғы етеккір күнінен әлдеқайда бұрын басталуы мүмкін. Етеккірдің тұрақсыздығы және ыстық басу сияқты белгілер перименопауза кезеңінде басталуы мүмкін болғандықтан, менопаузаға өтудің басталуы мен менопаузаның клиникалық анықталатын уақыты бірдей емес.
Менопауза неден болады?
Табиғи менопауза аналық бездердегі фолликулалық қызметтің уақыт өте келе төмендеуі және қан айналымындағы эстроген деңгейінің өзгеруі нәтижесінде болады. Жасқа байланысты табиғи процестен басқа кейбір хирургиялық араласулар немесе медициналық емдер де аналық бездердің қызметіне әсер етіп, менопаузаға әкелуі мүмкін.
Жатырды алып тастауды білдіретін гистерэктомия мен аналық бездерді алып тастау бірдей операция емес. Жатыр алынғанда етеккір тоқтайды; бірақ аналық бездер сақталса, гормон өндірісі жалғасуы мүмкін. Аналық бездерді хирургиялық жолмен алып тастау гормон деңгейлерінде кенеттен болатын өзгерістерге әкелуі мүмкін.
Кейбір қатерлі ісік емдері, соның ішінде химиотерапиядан кейінгі ерте менопаузаны қоса алғанда, аналық без қызметіне уақытша немесе тұрақты әсер етуі мүмкін. Емге байланысты аналық без қызметінің жоғалуының уақытша немесе тұрақты болуы қолданылған емге, адамның жасына және жеке ерекшеліктеріне қарай өзгеруі мүмкін.
Ерте менопауза мен аналық бездердің біріншілік жеткіліксіздігі бір нәрсе ме?
Ерте менопауза мен аналық бездердің біріншілік жеткіліксіздігі бірдей ұғым емес. 40–44 жас аралығында болатын табиғи менопауза ерте менопауза деп анықталса, 40 жасқа дейін аналық без қызметінің жоғалуы аналық бездердің біріншілік жеткіліксіздігі (POI) аясында қарастырылады.
Аналық бездердің біріншілік жеткіліксіздігінде аналық бездердің қызметі толығымен және біржола тоқтамауы мүмкін. Сондықтан әсіресе ұрпақ көру қабілеті, AMH және аналық без қоры туралы кесімді тұжырымдардан аулақ болу керек.
40 жасқа дейін етеккірдің тоқтауы немесе менопаузамен байланыстыруға болатын белгілердің пайда болуы маманның бағалауын қажет етеді. Аналық бездердің біріншілік жеткіліксіздігі ұрпақ көру қабілетімен қатар сүйек және жүрек-қантамыр денсаулығы тұрғысынан да арнайы бақылауды қажет етуі мүмкін.
Менопауза диагнозы қалай қойылады? Менопаузаға тест бар ма?
Менопауза диагнозы үшін барлығына жүргізілуі тиіс жалғыз қан талдауы жоқ. Әсіресе 45 жастан асқан, етеккірінде тән өзгерістер мен менопауза белгілері бар адамдарда бағалау көбінесе клиникалық анамнезге негізделеді. Бір ғана ФСГ немесе эстрадиол мәні өз бетінше менопауза диагнозын қоюға негіз болмайды.
Перименопауза кезінде гормон деңгейлері ауытқуы мүмкін болғандықтан, бір реттік өлшеу жаңылыстыруы мүмкін. Соңғы етеккір күні, етеккір тәртібіндегі өзгерістер, жас, белгілер және медициналық анамнез бірге бағаланады. Қауіпті бағалау аясында остеопороз қаупін анықтайтын тест сияқты құралдарды да пайдалануға болады; алайда мұндай тесттер жалғыз өзі остеопороз диагнозын қоймайды және нәтижелерді адамның клиникалық ерекшеліктерімен бірге бағалау қажет.
Қандай жағдайларда қан талдауы қажет болуы мүмкін?
Менопаузаға әдеттегіден жас кезде күдік болғанда, белгілер тән болмағанда немесе басқа ауруларды зерттеу қажет болған жағдайларда қан талдауларын пайдалануға болады. ФСГ және эстрадиол тесті сияқты мәндерден бөлек, клиникалық көрініске қарай қалқанша без қызметін, пролактинді тексеру немесе жүктілікке тексеру қажет болуы мүмкін. Қай тест қажет екені жеке медициналық бағалау нәтижесінде шешіледі.
Ұқсас белгілер тудыруы мүмкін жағдайлар
Етеккірдің тұрақсыздығы, тершеңдік, ұйқы мәселелері, көңіл-күйдің өзгеруі және шаршау тек менопаузада ғана кездеспейді. Жүктілік, қалқанша без аурулары, пролактин деңгейінің өзгеруі, анемия, қабылданатын кейбір дәрілер, ұйқының бұзылуы және психикалық денсаулық мәселелері ұқсас шағымдарға әкелуі мүмкін.
Менопаузаның әрбір белгісінде кешенді тексерулер жүргізудің қажеті жоқ. Қандай зерттеулер қажет екені адамның жасына, белгілеріне және медициналық анамнезіне қарай анықталады.
Менопауза қанша уақытқа созылады?
Менопаузаның белгілі бір ұзақтығы туралы айту дұрыс емес. Менопауза – соңғы етеккірден 12 ай өткеннен кейін ретроспективті түрде анықталатын уақыт нүктесі. Жылдарға созылуы мүмкін процесс – перименопауза. Ал менопаузамен байланысты белгілердің қанша уақыт сақталатыны адамнан адамға өзгеруі мүмкін.
Мысалы, ыстық басу және түнгі тершеңдік сияқты белгілер кейбір адамдарда қысқарақ уақыт байқалса, кейбіреулерінде жылдар бойы жалғасуы мүмкін. Емге қажеттілікті бағалауда белгілердің ұзақтығы сияқты олардың адамның өмір сапасына әсері де маңызды.
Менопаузаны емдеу қалай жоспарланады?
Менопаузаны емдеудің мақсаты – менопаузаны жою немесе етеккірді қайта бастау емес, адамды мазалайтын белгілерді азайту және осы кезеңге қатысты денсаулық қажеттіліктерін басқару. Емді таңдау белгілердің түрі мен ауырлығын, жасты, медициналық анамнезді, жеке қауіптерді және адамның қалауын ескере отырып жүргізіледі.
Әр адамға ем қажет болмауы мүмкін. Ем қажет болғанда менопауза емханасы аясында адамның белгілері, денсаулық анамнезі және жеке қажеттіліктері бағаланып, менопаузалық гормондық ем, қынапқа жергілікті ем, гормондық емес нұсқалар және өмір салтына қатысты өзгерістер қарастырылуы мүмкін.
Менопаузалық гормондық ем (МГЕ / HRT)
Менопаузалық гормондық ем (МГЕ немесе HRT) – менопаузаның кейбір белгілерін бақылауда қолдануға болатын емдеу нұсқаларының бірі. Жүйелі гормондық ем ыстық басу және түнгі тершеңдік сияқты вазомоторлық белгілерді азайтуда тиімді нұсқалардың қатарына жатады.
Жатыры бар адамдарда жүйелі эстрогенмен емдеудің жатырдың ішкі қабатына әсеріне байланысты емге сәйкес прогестоген қосу қажет болуы мүмкін. Жатыры жоқ адамдарда емдеу тәсілі басқаша болуы мүмкін. Емнің түрі, ұзақтығы және жеке пайда мен қауіп арақатынасы әр адамға қарай анықталады.
Эстроген гормоны бар гормондық ем мүлдем қауіпсіз немесе барлығына жарамды нұсқа емес. Сонымен бірге «гормондық ем міндетті түрде қатерлі ісік тудырады» сияқты жалпылаулар да дұрыс емес. Жеке және отбасылық анамнез, жас, менопаузадан өткен уақыт, тромбоз бен жүрек-қантамыр қаупі, бауыр аурулары және кейбір қатерлі ісік анамнездері бағалауда маңызды.
Қынапқа жергілікті ем
Қынаптың құрғауы, күйдіру немесе жыныстық қатынас кезіндегі ауырсыну сияқты несеп-жыныс шағымдары үшін жергілікті емдеу нұсқаларын қарастыруға болады. Қынапқа арналған ылғалдандырғыштар мен майлағыштар құрамында гормон жоқ нұсқалардың қатарына жатады. Кейбір адамдарда дәрігердің бағалауымен жергілікті гормондық ем қарастырылуы мүмкін.
Гормонға сезімтал қатерлі ісік анамнезі сияқты ерекше жағдайларда емдеу нұсқалары тиісті мамандардың бағалауына сәйкес анықталуы керек.
Гормондық емес емдеу нұсқалары
Гормондық емді қолдана алмайтын немесе қолданғысы келмейтін адамдар үшін менопауза белгілерін басқаруға арналған гормондық емес нұсқалар да бар. Кейбір рецептілік емдер әсіресе ыстық басу және түнгі тершеңдік сияқты вазомоторлық белгілерде қарастырылуы мүмкін.
Қай әдіс қолайлы екені белгілердің түріне, медициналық анамнезге және қолданылатын басқа емдерге байланысты. Сондықтан гормондық емес емдеу нұсқалары да адамның денсаулық жағдайы мен қажеттіліктерін бағалай отырып жоспарлануы керек.
Өсімдік текті өнімдер мен қоспалар қауіпсіз бе?
Өнімнің өсімдік текті немесе «табиғи» болуы өз бетінше оның қауіпсіз әрі тиімді екенін білдірмейді. Өсімдік текті өнімдердің менопауза белгілеріне әсерін зерттейтін жұмыстар болғанымен, көптеген өнімдердің тиімділігі мен қауіпсіздігі туралы дәлелдер шектеулі. Өнімдердің құрамы мен стандартталуы да әртүрлі болуы мүмкін.
Қоспалар қабылданатын дәрілермен өзара әрекеттесуі немесе кейбір денсаулық мәселелері тұрғысынан жарамсыз болуы мүмкін. Сондықтан менопауза белгілері үшін белгілі бір өсімдік текті өнімді немесе қоспаны барлығына ұсыну дұрыс емес.
Менопаузалық гормондық ем кімдерге қолайлы болуы мүмкін?
Менопаузалық гормондық емге жарамдылық тек адамның жасына немесе бір ғана белгіге қарай анықталмайды. Ыстық басу және түнгі тершеңдік сияқты өмір сапасына әсер ететін белгілері бар кейбір адамдарда МГЕ қарастырылуы мүмкін. Шешім қабылдағанда емнің күтілетін пайдасы мен жеке қауіптер бірге қарастырылады.
Бағалауда жас, менопаузадан бері өткен уақыт, жатырдың бар-жоғы, белгілердің ауырлығы, жеке және отбасылық анамнез, жүрек-қантамыр аурулары, қанның ұюы мәселелері, бауыр аурулары және кейбір қатерлі ісіктер маңызды болуы мүмкін.
МГЕ-ні жүрек-қантамыр ауруының, деменцияның немесе қатерлі ісіктің алдын алу мақсатында барлығына берілетін күнделікті профилактикалық ем ретінде қарастыруға болмайды. Ем туралы шешімді күтілетін пайда мен ықтимал қауіптерді бағалай отырып, дәрігер мен пациент бірге қабылдауы керек.
Менопауза кезінде тамақтану мен дене жаттығулары қандай болуы керек?
Менопауза кезеңінде теңгерімді тамақтану мен тұрақты физикалық белсенділік белгілерді басқарумен қатар, салауатты қартаюды, бұлшықет пен сүйек денсаулығын және кардиометаболикалық денсаулықты қолдау тұрғысынан да маңызды. Біркелкі «менопауза диетасының» орнына адамның денсаулық қажеттіліктеріне сай тұрақты тамақтану әдеттерін таңдау керек.
Жеткілікті ақуыз қабылдау бұлшықет массасын сақтауға ықпал етсе, кальций мен D дәрумені сүйек денсаулығы үшін маңызды. Алайда дәрумен және минерал қоспаларына қажеттілік пен тиісті доза адамнан адамға өзгеруі мүмкін. Қажеттілік тамақтану тәртібіне, жасқа, бар ауруларға, қабылданатын дәрілерге және қажет деп танылған зертханалық бағалауларға қарай анықталуы мүмкін.
Тұрақты физикалық белсенділікпен қатар күш жаттығулары бұлшықет пен сүйек денсаулығын қолдауға көмектесуі мүмкін. Салмақ түсетін жаттығулар мен тепе-теңдік жаттығуларын да адамның жасы мен физикалық мүмкіндігіне сай жоспарлау маңызды.
Менопауза сүйек пен жүрек денсаулығына қалай әсер етеді?
Менопаузадан кейінгі жылдары остеопороз және сүйек денсаулығы тұрғысынан бағалаудың маңызы артуы мүмкін. Гормон деңгейлеріндегі өзгерістер сүйек метаболизміне әсер етуі мүмкін, бірақ сүйек денсаулығы тек менопаузаға байланысты емес. Жас, отбасылық анамнез, дене бітімі, физикалық белсенділік және басқа денсаулық факторлары да остеопороз қаупіне әсер етеді.
Жүрек-қантамыр денсаулығында да дәл осылай бір ғана себепке сүйеніп бағалау жүргізуге болмайды. Қан қысымы, қандағы майлар, қандағы қант, дене салмағы, физикалық белсенділік және жеке медициналық анамнез – жалпы жүрек-қантамыр қаупінің құрамдас бөліктері.
Сүйек тығыздығын өлшеу немесе жүрек-қантамыр бағалаулары барлығына бір уақытта жүргізілуі тиіс стандартты менопауза пакеті емес. Скрининг пен бақылау жоспары адамның жасын, бар ауруларын және жеке қауіптерін ескере отырып құрылады.
Менопауза кезінде қынаптың құрғауы мен жыныстық өмірге қалай әсер етеді?
Менопауза кезінде қынаптың құрғауы қынап тіндеріндегі өзгерістерге байланысты күйдіру, тітіркену немесе жыныстық қатынас кезіндегі ауырсыну сияқты шағымдармен бірге байқалуы мүмкін. Несеп жолдарымен байланысты кейбір шағымдар да қосылуы мүмкін бұл жағдай менопаузаның несеп-жыныс синдромы (GSM) деп аталады.
Қынапқа арналған ылғалдандырғыштарды тұрақты ылғалмен қамтамасыз ету үшін, ал майлағыштарды жыныстық қатынас кезінде үйкеліске байланысты жайсыздықты азайту үшін қолдануға болады. Шағымдары сақталатын адамдарда медициналық емдеу нұсқаларын дәрігер бағалай алады.
Жыныстық қалаудың төмендеуін тек гормондармен түсіндіруге болмайды. Ауырсыну, ұйқы мәселелері, көңіл-күй, қарым-қатынас динамикасы, қабылданатын дәрілер және жалпы денсаулық жыныстық қалауға әсер етуі мүмкін.
Перименопауза кезінде жүкті болуға бола ма?
Перименопауза кезінде жүкті болу мүмкін. Етеккірдің тұрақсыздануы овуляцияның толығымен тоқтағанын көрсетпейді. Сондықтан жүктілік жоспарланбаса, етеккір тұрақсыздығы басталғаннан кейін де тиісті контрацепция әдісін жалғастыру қажет болуы мүмкін.
Сақтануды қашан тоқтатуға болатыны адамның жасына және қолданатын әдісіне қарай өзгеруі мүмкін. Менопаузаның клиникалық анықтамасында басқа себепсіз қатарынан 12 ай етеккір келмеуі негізгі өлшемдердің бірі болғанымен, жеке сақтану жоспарын дәрігермен бірге бағалаған жөн.
Менопаузадан кейінгі қан кету қалыпты жағдай ма?
Менопаузадан кейінгі қынаптан қан кетуді қалыпты деп санауға болмайды және оны гинекологиялық тұрғыдан бағалау керек. Қан кету тек бір рет болса немесе жеңіл дақ түрінде болса да, оның себебін зерттеу қажет. Менопаузадан кейінгі қан кетудің қатерсіз себептері болуы мүмкін болғанымен, жоққа шығарылуы тиіс ауыррақ аурулар да бар.
Бағалауда қан кетудің мөлшері, қашан басталғаны, қабылданатын дәрілер және қосымша белгілер маңызды. Менопаузадан кейінгі қан кету әрқашан ауыр ауруды көрсетпесе де, оның себебін анықтау үшін медициналық бағалауды кейінге қалдыруға болмайды.
Менопауза кезеңінде дәрігерге қашан жүгіну керек?
Менопаузаға өту кезіндегі әрбір белгі медициналық емді қажет етпейді. Сонымен бірге өмір сапасына айтарлықтай әсер ететін ыстық басу, түнгі тершеңдік, ұйқы мәселелері, қынап немесе несеп шығару шағымдары үшін акушер-гинеколог маманға жүгініп, емдеу нұсқаларын бағалауға болады.
Медициналық жағдайларды бағалауда маңызды жайттарды төмендегідей тізуге болады:
- 40 жасқа дейін етеккірдің тоқтауы
- Әдеттен тыс көп немесе ұзаққа созылған қан кету
- Менопаузадан кейінгі қынаптан қан кету немесе дақ
- Күнделікті өмірге айтарлықтай әсер ететін менопауза белгілері
- Жаңадан басталған немесе айтарлықтай күшейген қынап және несеп шығару шағымдары
- Кеуде ауырсынуы немесе ентігу
- Бір аяқтың айқын ісінуі
- Ауыр психикалық белгілер
- Қолданылып жүрген ем кезінде пайда болған елеулі жанама әсерлер
Менопаузамен байланысты шағымдарды бағалаудағы мақсат тек симптомдарды азайту емес. Адамның жасы, медициналық анамнезі, өмір сапасы, жеке денсаулық қауіптері және қалауы бірге қарастырылып, тиісті бақылау және емдеу жоспары құрылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Менопауза дегеніміз не?
Менопауза – аналық бездердің фолликулалық қызметінің төмендеуімен етеккір біржола тоқтайтын табиғи өмір кезеңі. Табиғи менопауза басқа физиологиялық немесе ауруға байланысты себепсіз қатарынан 12 ай бойы етеккір келмегеннен кейін ретроспективті түрде анықталады. Менопаузаға дейінгі өтпелі кезең перименопауза деп аталады.
Менопаузаға кіру белгілері қандай?
Менопаузаға кіру белгілеріне етеккір тәртібінің өзгеруі, ыстық басу, түнгі тершеңдік, ұйқы мәселелері, көңіл-күйдің өзгеруі, зейін қоюдың қиындауы, қынаптың құрғауы және жыныстық қатынас кезіндегі жайсыздық жатуы мүмкін. Белгілердің түрі, басталу уақыты және ауырлығы адамнан адамға өзгеруі мүмкін.
Менопауза неше жаста басталады?
Табиғи менопауза әлем бойынша көбінесе 45–55 жас аралығында болады. Алайда адамның менопаузаға нақты қай жаста кіретінін алдын ала дәл болжау мүмкін емес. Ал перименопауза белгілері соңғы етеккір күнінен бұрын басталуы мүмкін болғандықтан, менопаузаға өтудің басталуы мен менопаузаның өзін бір-бірінен ажырату керек.
Менопаузаны қалай анықтауға болады?
Менопаузаны бағалауда етеккір анамнезі, жас және белгілер бірге қарастырылады. Табиғи менопауза басқа себепсіз 12 ай етеккір келмегеннен кейін анықталады. Әсіресе тән жастағы адамдарда гормондарға күнделікті тест жүргізу әрқашан қажет емес; жасырақ жаста немесе тән емес белгілерде дәрігер қажетті тесттерді анықтай алады.
Менопауза қанша уақытқа созылады?
Менопауза белгілі бір уақытқа созылатын кезеңнен гөрі соңғы етеккір күнінен 12 ай өткен соң ретроспективті түрде анықталатын уақыт нүктесі. Ал перименопауза бірнеше жылға созылуы мүмкін және менопаузамен байланысты кейбір белгілер менопаузадан кейін де сақталуы мүмкін. Белгілердің ұзақтығы барлығында бірдей болмағандықтан, нақты жыл санын айту дұрыс емес.
Менопауза кезінде етеккір кенеттен тоқтай ма?
Етеккір әрқашан кенеттен тоқтамайды. Перименопауза кезінде етеккір циклі қысқаруы немесе ұзаруы, кейбір етеккірлер өтіп кетуі және қан кету мөлшері өзгеруі мүмкін. Бұл өзгерістер адамнан адамға әртүрлі болады. Әдеттен тыс көп, ұзаққа созылған немесе менопаузадан кейін қайта басталған қан кетулерді жеке бағалау қажет.
Менопауза диагнозы үшін ФСГ тесті міндетті ме?
Жоқ. Менопауза диагнозы үшін барлығына ФСГ тестін тапсыру қажет емес. Менопаузаға өту кезінде гормон деңгейлері айтарлықтай ауытқуы мүмкін болғандықтан, бір реттік гормон өлшеуі шектеулі ақпарат беруі мүмкін. Жас, етеккір тәртібі және белгілер негізге алынады; қажет деп танылған ерекше жағдайларда дәрігер зертханалық тесттерді пайдалана алады.
Менопауза кезінде ФСГ қандай болуы керек?
Менопауза диагнозын барлығына ортақ бір ғана ФСГ мәнімен қою дұрыс емес. ФСГ деңгейлері әсіресе перименопауза кезінде құбылмалы болуы мүмкін. Сондықтан зертханалық нәтижені адамның жасымен, етеккір тәртібімен, белгілерімен және басқа клиникалық деректерімен бірге бағалау керек; бір ғана ФСГ нәтижесі менопауза диагнозын білдірмейді.
Менопаузаның емі бар ма?
Менопауза табиғи өмір кезеңі болғандықтан, емнің мақсаты менопаузаны жою емес. Өмір сапасына әсер ететін белгілерді басқару мақсатында өмір салтына қатысты өзгерістер, менопаузалық гормондық ем, қынапқа жергілікті ем немесе гормондық емес нұсқалар қарастырылуы мүмкін. Ем адамның белгілеріне, медициналық анамнезіне және қалауына сәйкес жоспарланады.
Гормондық ем қатерлі ісік тудыра ма?
Менопаузалық гормондық емнің қатерлі ісік қаупіне әсері қолданылатын емнің түріне және адамның ерекшеліктеріне қарай өзгеруі мүмкін. Мысалы, жатыры бар адамдарда тек жүйелі эстрогенді қолдану жатырдың ішкі қабаты тұрғысынан қауіп төндіруі мүмкін; бұл қауіпті азайтуда тиісті прогестогенді қолдану маңызды. Емнің пайдасы мен қауіптерін жеке бағалау керек.
Гормон қолдана алмайтындар үшін менопаузаның емі бар ма?
Иә. Гормон қолдана алмайтын немесе гормондық емді таңдамайтын адамдар үшін менопаузаның кейбір белгілерін басқаруда гормондық емес нұсқалар бар. Қай нұсқа қарастырылатыны адамдағы белгіге, медициналық анамнезіне және қабылдайтын басқа емдеріне қарай өзгереді. Гормондық емес ем де жеке бағалауды қажет етеді.
Менопауза кезінде ыстық басу қалай басылады?
Ыстық басуды басқару белгілердің жиілігіне және күнделікті өмірге әсеріне қарай жоспарланады. Өмір салтына қатысты өзгерістер, қолайлы адамдарда менопаузалық гормондық ем немесе гормондық емес нұсқалар қарастырылуы мүмкін. Барлығына тиімді жалғыз әдіс болмағандықтан, емді таңдау адамның денсаулық анамнезі мен қалауын ескере отырып жүргізіледі.
Менопауза кезінде қынаптың құрғауын қалай жоюға болады?
Қынаптың құрғауы үшін қынапқа арналған ылғалдандырғыштарды және жыныстық қатынас кезінде майлағыштарды қарастыруға болады. Шағымдары сақталатын адамдарда дәрігер жергілікті немесе басқа медициналық емдеу нұсқаларын қарастыруы мүмкін. Қынаптың құрғауы күйдірумен, ауырсынатын жыныстық қатынаспен немесе несеп шығару шағымдарымен бірге болса, менопаузаның несеп-жыныс синдромы тұрғысынан бағалау жүргізілуі мүмкін.
Менопауза кезінде салмақ қосу қалыпты ма?
Менопаузаға өту кезінде дене құрамы мен майдың таралуында өзгерістер байқалуы мүмкін, бірақ салмақ қосуды тек менопаузамен байланыстыру дұрыс емес. Жас, физикалық белсенділік, тамақтану, ұйқы және метаболизм факторлары да дене салмағына әсер етуі мүмкін. Ал менопаузалық гормондық емнің жалғыз өзі салмақ тастау емі емес.
Перименопауза кезінде жүкті болуға бола ма?
Иә. Перименопауза кезінде етеккір тұрақсыз болса да, мезгіл-мезгіл овуляция болуы мүмкін болғандықтан, жүктілік мүмкін. Етеккір тұрақсыздығының басталуы жүктіліктен сақтануды автоматты түрде тоқтату керек дегенді білдірмейді. Сақтануды қашан тоқтату керектігін жас пен қолданылатын әдісті ескере отырып, денсаулық сақтау маманымен бірге жоспарлау керек.
Менопаузадан кейінгі қан кету қалыпты жағдай ма?
Жоқ. Менопаузадан кейінгі қынаптан қан кетуді немесе дақты қалыпты деп санауға болмайды және оны гинекологиялық тұрғыдан бағалау керек. Қан кетудің қатерсіз себептері болуы мүмкін болғанымен, жоққа шығарылуы тиіс ауыр аурулар да болуы мүмкін. Сондықтан қан кету мөлшері аз болса немесе бір рет қана болса да, бағалауды кейінге қалдыруға болмайды.
Anadolu-дағы «Акушерлік және гинекология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Менопауза дегеніміз не?
Менопауза табиғи репродуктивтік етеккір циклдерінің аяқталуын білдіреді және аналық без фолликулдары мен гормон өндірілуінің жасқа байланысты өзгеруінен болады. Белгілер жас, жүктілік ықтималдығы, анамнез және тексеру нәтижелерімен бірге бағаланады.
Менопаузаның белгілері қандай?
Белгілерге ыстық басу, түнгі тершеңдік, ұйқы бұзылысы, көңіл күй немесе зейін өзгерістері, қынап құрғауы, жыныстық қатынаста жайсыздық, либидо төмендеуі, зәр шығару белгілері, буын және бас ауыруы, перименопаузадағы етеккір өзгерістері жатады.
Менопауза неден болады?
Табиғи менопауза аналық без қызметінің жасқа байланысты төмендеуінен болады. Ол екі аналық безді алып тастаудан, кейбір қатерлі ісік емдерінен немесе аналық без жеткіліксіздігінің басқа себептерінен кейін де болуы мүмкін.
Менопауза қалай анықталады?
45 жастан асқан типтік симптомдары бар әйелдерде қайталама FSH тесті әдетте қажет емес. Жас әйелдерде, гистерэктомиядан кейін немесе басқа эндокриндік жағдай күдігінде FSH және басқа зерттеулер қарастырылуы мүмкін.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.