Сарғаю қанда билирубин көбейгенде тері мен көздің ақ бөлігінің сарғаюымен көрінеді. Ол бауыр ауруы, өт жолының бітелуі, гемолиз немесе басқа себептен болуы мүмкін, сондықтан негізгі себепті анықтау маңызды. Ем немесе бақылау тәсілі нақты себепке, ауырлыққа, адамның жасына, қосымша ауруларына және клиникалық бағалауға қарай жеке таңдалады.
Сарғаю — терінің, көздің ақ қабығының және шырышты қабаттардың сары түске өзгеруі арқылы көрінетін денсаулық жағдайы. Медицинада «иктер» (сарғаю) деп аталатын бұл жағдай ағзадағы билирубин деп аталатын заттың қалыптыдан артық жиналуы нәтижесінде пайда болады. Билирубин — қызыл қан жасушаларының ыдырауы кезінде түзілетін сары түсті зат. Бауыр бұл затты қанға таралмастан өңдеп, өт арқылы ағзадан шығарады. Алайда осы үдерісте бұзылыс пайда болғанда, билирубин деңгейі көтеріліп, тіндерге сары түс береді. Аурудың себебі бауыр ауруы, өт жолдарының бітелуі, қызыл қан жасушаларының шамадан тыс ыдырауы немесе инфекция болуы мүмкін. Сарғаю барлық жас топтарында кездесуі мүмкін. Алайда ол әсіресе жаңа туған нәрестелерде жиі пайда болады. Дұрыс диагноз бен уақытылы емдеу арқылы сарғаюдың көптеген түрлерін бақылауға алуға болады.
Сарғаю дегеніміз не?
Сарғаю — қандағы билирубин деңгейінің артуы нәтижесінде терінің, көздің ақ қабығының және ағзаның басқа тіндерінің сары түске боялуы. Бұл жағдай бауырдың өз қызметін жеткілікті атқара алмауы немесе өт жолдарының бітелуі сияқты себептермен билирубиннің қанда жиналуынан туындайды. Қалыпты жағдайда бауыр билирубинді қабылдап, түрлендіреді және өтпен бірге нәжіс арқылы шығарады. Алайда осы циклдегі кез келген бұзылыс сарғаюға әкелуі мүмкін.
Сарғаюды жеке ауру ретінде емес, басқа аурудың белгісі ретінде бағалау керек. Мысалы, гепатит сияқты бауыр қабынулары, өт қабының тастары немесе қан аурулары сарғаюға әкелуі мүмкін. Сондықтан сарғаю байқалғанда міндетті түрде оның негізгі себебін анықтау қажет.
Сарғаюдың қандай түрлері бар?
Сарғаю әдетте пайда болған кезеңіне қарай үш негізгі топқа бөлінеді. Бұл жіктеу дәрігерлер үшін сарғаюдың неден туындағанын түсінуде маңызды бағдар болып табылады. Сарғаю түрлері:
- Бауырға дейінгі (гемолиздік) сарғаю: Бұл түрі бауырға жетпей тұрып қандағы қызыл қан жасушаларының шамадан тыс ыдырауы нәтижесінде дамиды. Гемолиздік анемияларда және кейбір генетикалық ауруларда байқалады. Билирубин өндірісі артады, бірақ бауыр бұл артық мөлшерді тазарта алмайды.
- Бауырлық (бауырдан туындайтын) сарғаю: Бауырдың өз құрылымдық немесе функционалдық бұзылыстарынан туындайды. Гепатит, бауыр циррозы, бауыр ісіктері сияқты ауруларда байқалады. Бауыр билирубинді жеткілікті өңдей алмайды.
- Бауырдан кейінгі (механикалық) сарғаю: Билирубинді бауыр өңдейді, бірақ өт жолдарындағы бітелуге байланысты ол шығарылмайды. Өт тасы, ісік немесе өт өзегінің қабынуы сияқты жағдайлар осы топқа кіреді.
Сарғаюдың белгілері
Сарғаюдың белгілері көбіне терідегі өзгеріс арқылы оңай байқалады. Алайда негізгі себепке қарай белгілер әртүрлі болуы мүмкін. Сарғаюдың жиі кездесетін белгілері:
- Терінің, көздің ақ қабығының және ауыз ішіндегі тіндердің сарғаюы
- Зәр түсінің қоюлануы (шай түстес)
- Нәжіс түсінің ағаруы немесе саз түстес болуы
- Әлсіздік, шаршау және тәбетсіздік
- Іштің оң жақ жоғарғы бөлігінде ауыру немесе толу сезімі
- Жүрек айну, құсу және қызба (әсіресе инфекцияға байланысты болса)
- Қышу (әсіресе өт ағымы бұзылған жағдайларда)
- Салмақ жоғалту және жалпы әлсіздік
Бұл белгілер жеңіл немесе ауыр болуы мүмкін. Сарғаю белгісі байқалғанда міндетті түрде медициналық мекемеге жүгініп, қан анализдері мен бейнелеу әдістері арқылы диагноз қою керек.
Сарғаю неден пайда болады?
Сарғаюдың пайда болуына әкелетін көптеген әртүрлі себептер бар. Негізінен ағзада билирубиннің жиналуына себеп болатын кез келген жағдай сарғаюдың пайда болуына әкелуі мүмкін. Негізгі себептер:
- Бауыр аурулары: Гепатит (A, B, C), бауыр циррозы, бауырдың майлы дистрофиясы, бауыр обыры
- Өт жолдарының аурулары: Өт тастары, өт өзектерінің бітелуі, холангит
- Қызыл қан жасушаларының ыдырауы: Гемолиздік анемия, талассемия сияқты қан аурулары
- Туа біткен зат алмасу аурулары: Жильбер синдромы, Криглер-Найяр синдромы
- Дәрілер мен уытты заттар: Кейбір антибиотиктер, химиотерапиялық дәрілер
- Инфекциялар: Мононуклеоз, туберкулез сияқты жүйелік аурулар
- Жаңа туған нәрестедегі даму себептері: Бауырдың әлі толық жетілмеуі
Кез келген жағдайда сарғаюдың көзін анықтау үшін қан анализдері (билирубин деңгейі, бауыр ферменттері), ультрадыбыстық зерттеу және қажет болса, МРТ немесе КТ сияқты қосымша бейнелеу әдістері қолданылады.
Сарғаю қалай емделеді?
Сарғаюды емдеу тікелей аурудың себебіне бағытталады. Белгіні басудың орнына, сарғаюға себеп болған ауруды емдеу керек. Емдеу үдерісі сарғаюдың түріне, ауырлығына және науқастың жалпы денсаулық жағдайына қарай өзгереді. Сарғаюды емдеуде әдетте мына әдістер қолданылады:
- Инфекцияға байланысты сарғаюда: Дәрігер ұсынған дәрі-дәрмекпен емдеу жүргізіледі.
- Өт жолдарының бітелуінде: Өт тасы немесе ісік сияқты механикалық себептер болса, хирургиялық араласу немесе эндоскопиялық емшара (ERCP) арқылы бітелу жойылады.
- Бауыр жеткіліксіздігі жағдайларында: Демеуші ем жүргізіледі. Ауыр сатыдағы жағдайларда бауыр трансплантациясы қажет болуы мүмкін.
- Гемолиздік сарғаюда: Қан ауруын бақылауға алу қажет. Қажет болса, қан құю немесе иммундық жүйені басатын дәрілер беріледі.
Сонымен қатар тамақтану арқылы қолдау, сұйықтықпен толықтыру және демалыс та емнің қосымша элементтері болып табылады. Емдеу кезінде билирубин деңгейі тұрақты қан анализдері арқылы бақыланады.
Сарғаюдың алдын қалай алуға болады?
Сарғаюдың алдын әрдайым толық алу мүмкін болмаса да, оның көптеген себептерінен сақтануға болады. Салауатты өмір салты әдеттері мен гигиена ережелерін сақтау арқылы сарғаю қаупін айтарлықтай азайтуға болады. Сарғаюдан сақтану жолдары:
- Гепатит A мен B-ге қарсы екпе алу
- Қолды жумай тамақ ішпеу
- Шикі немесе жартылай пісірілген тағамдардан аулақ болу
- Таза ауыз суды пайдалану
- Бауыр қызметінің тесттерін тұрақты тапсыру
- Дәрілерді дәрігердің бақылауымен және саналы түрде қолдану
- Қорғалмаған жыныстық қатынастан және инені ортақ пайдаланудан аулақ болу
Әсіресе гепатит түрлерінің жұғу жолдары туралы қоғамдық сана артқанда, сарғаюдың таралуын да айтарлықтай болдырмауға болады.
Нәрестелердегі сарғаю қалай басылады?
Жаңа туған нәрестелерде байқалатын сарғаю әдетте физиологиялық себептерге байланысты және көп жағдайда өздігінен басылады. Нәрестелерде бауыр әлі толық дамымағандықтан, билирубин ағзадан жеткілікті жылдам шығарылмайды және бұл сарғаюға әкеледі. Физиологиялық сарғаю әдетте туғаннан кейінгі 2–3-күні басталып, 1 апта ішінде қайтады.
Нәрестелердегі сарғаю көбіне емдеуді қажет етпейді. Алайда билирубин деңгейі жоғары болса немесе төмендемесе, емдеу қажет болуы мүмкін. Ең жиі қолданылатын емдеу әдісі — фототерапия. Нәрестенің терісі арнайы жарық астында ұсталып, билирубиннің ыдырап, зәр арқылы шығарылуы қамтамасыз етіледі. Сирек жағдайларда алмастырып қан құю қажет болуы мүмкін.
Сарғаюы бар нәрестелерде емізу жиілігін арттыру арқылы ішек жұмысы қолдау табады және билирубиннің шығарылуы жеделдейді. Дәрігердің тұрақты бақылауымен билирубин деңгейі қадағаланады.
Нәрестелерде сарғаю неден болады?
Жаңа туған нәрестелерде байқалатын сарғаюдың ең жиі себебі — физиологиялық сарғаю. Бұдан бөлек, кейбір медициналық жағдайлар да нәрестелерде сарғаюға әкелуі мүмкін:
- Ана мен бала қан тобының үйлеспеуі (ABO, Rh үйлесімсіздігі)
- Босану жарақаттары салдарынан болған қан құйылулар (бас сүйек ішілік қан құйылулар, көгерулер)
- Фермент тапшылықтары (G6PD тапшылығы сияқты)
- Емізумен байланысты сарғаю (емізу сарғаюы, ана сүті сарғаюы)
- Шала туу (мерзімінен бұрын туу)
- Бауырдың немесе өт жолдарының туа біткен аурулары
Anadolu-дағы «Инфекциялық аурулар» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Сарғаю дегеніміз не?
Сарғаю — қанда билирубиннің артық жиналуына байланысты тері мен көздің ақ бөлігінің сарғаюы.
Қандай белгілер немесе әсерлер болуы мүмкін?
Себепке қарай тері немесе көздің сарғаюы, қара несеп, боз нәжіс, қышу, іш ауыруы, қызба немесе салмақ жоғалуы болуы мүмкін.
Неден пайда болады немесе қауіп не арттырады?
Себептеріне бауыр қабынуы, өт жолының бітелуі, өт тастары, гемолиз және билирубин алмасуының бұзылыстары жатады.
Қалай анықталады немесе бағаланады?
Бағалау медициналық тарихты жинаудан және тексеруден басталады. Мәселеге қарай дәрігерлер себепті растау және маңызды балама жағдайларды жоққа шығару үшін қан немесе несеп талдауларын, бейнелеу әдістерін, мамандандырылған тексеруді немесе функционалдық сынақтарды қолдануы мүмкін.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.