Ағылшын дереккөзінде шиқан клиникалық бағалаудан кейін басқарылатын медициналық жағдай ретінде сипатталады. Қолданылатын процедура немесе емнің мақсаты, күтілетін пайдасы және баламалары алдын ала түсінікті болуы тиіс. Бағалау медициналық тарих пен тексеруден басталып, қажетіне қарай зертханалық талдаулар, бейнелеу, мамандандырылған тексеру немесе функционалдық зерттеулер қолданылуы мүмкін.
Теріде пайда болатын инфекциялардың ең жиі кездесетін әрі мазалайтын түрлерінің бірі – шиқан әртүрлі себептерге байланысты дамуы мүмкін. Тері астындағы түк түбірлерінде немесе май бездерінде болатын қабыну нәтижесінде пайда болатын бұл жағдай әдетте ауыратын әрі қызарған ісік түрінде көрінеді. Шиқандар жеңіл жағдайларда өздігінен жазылуы мүмкін болса, кейбір жағдайларда денсаулыққа елеулі зиян келтіруі мүмкін. Әсіресе иммундық жүйесі әлсіз адамдарда шиқанның таралу қаупі артады және ол ауқымдырақ инфекцияларға себеп болуы мүмкін. Сондықтан шиқанның неден пайда болатынын түсіну, оның белгілерін тану және дұрыс емдеу әдістерін қолдану маңызды.
Шиқан дегеніміз не?
Шиқан – бактериялық инфекция нәтижесінде тері астында пайда болатын қабынған, қызарған және ауыратын ісік. Медицинада «фурункул» деп аталатын бұл тері инфекциясы әдетте Staphylococcus aureus бактериясының түк түбірлеріне немесе май бездеріне орналасуынан пайда болады. Басында шамалы сезімталдықпен білінетін шиқан уақыт өте келе үлкейіп, іріңге толы қуықшаға айналады. Көптеген шиқандар бірнеше күн ішінде пісіп-жетіліп, жарылады да, ішіндегі іріңді сыртқа шығарып, жазылады. Алайда кейбір жағдайларда шиқанның тереңірек тіндерге таралу қаупі бар. Мұндай жағдайда араласу қажет болуы мүмкін.
Шиқан неден шығады?
Шиқанның пайда болуына себеп болатын ең жиі фактор – бактериялық инфекциялар. Алайда түрлі қоршаған орта және физикалық факторлар да шиқанның дамуын тудыруы мүмкін. Шиқанның негізгі себептерін былай атауға болады:
- Бактериялық инфекциялар: Staphylococcus aureus бактериясы теріндегі шағын кесіктер немесе қырынғаннан кейінгі тітіркенулер арқылы ішке енгенде инфекция пайда болуы мүмкін.
- Түк түбірлерінің бітелуі және тітіркенуі: Түк түбірлерінің бітелуі және тітіркенуі бактериялардың сол жерде жиналуына және қабынуға себеп болуы мүмкін. Тар әрі үйкелетін киім кию, терлеу немесе қырынғаннан кейін түк түбірлерінің тітіркенуі шиқанның пайда болуын жеңілдетеді.
- Иммундық жүйенің әлсіздігі: Иммундық жүйесі әлсіз адамдар бактериялық инфекцияларға неғұрлым осал келеді. Диабет, АИТВ/ЖИТС немесе аутоиммундық аурулар сияқты созылмалы денсаулық мәселелері бар адамдарда шиқан пайда болу қаупі жоғарырақ.
- Жеке гигиенаның жеткіліксіздігі: Тазалық пен гигиенаның жеткіліксіздігі тері бетінде бактериялардың жиналуына себеп болып, инфекция қаупін арттырады. Қолды үнемі жумау немесе лас киімді ұзақ уақыт кию де шиқанның пайда болуына ықпал етуі мүмкін.
- Шамадан тыс терлеу және майлы тері: Майлы тері мен шамадан тыс терлеу түк түбірлерін бітеп, бактериялардың көбеюі үшін қолайлы орта қалыптастырады. Әсіресе жаз айларында гигиена ережелері сақталмаған жағдайда шиқан жағдайлары көбеюі мүмкін.
- Тамақтану және дәрумен тапшылығы: B12, C дәрумені және мырыш тапшылығы иммундық жүйенің әлсіреуіне әкеліп, инфекцияларға төзімділікті төмендетуі мүмкін.
Шиқанның белгілері қандай?
Шиқан бастапқы кезеңде терінің шамалы сезімталдығымен білінсе, уақыт өте келе айқын симптомдар көрсетеді. Тері бетінде қызыл, сезімтал және уақыт өте келе үлкейетін ісік пайда болады. Ірің жиналған сайын шиқанның ортасында іріңге толы нүкте көрінеді. Шиқан бар аймақ ыстық сезіледі және ұстағанда ауырсыну күшейеді. Шиқан пісіп-жетілгенге дейін қышу сезімі пайда болуы мүмкін. Егер инфекция таралса, дене қызуының жоғары көтерілуі және ағзаның жалпы шаршауы байқалуы мүмкін.
Шиқанға не көмектеседі?
Шиқанның тез жазылуын қамтамасыз ету және ауырсынуды жеңілдету үшін үйде қолдануға болатын кейбір әдістерді былай сипаттауға болады:
- Ыстық компресс: Күніне бірнеше рет жылы суға малынған таза шүберекпен шиқанның үстіне ыстық компресс жасау қан айналымын жылдамдатып, іріңнің босауын жеңілдетеді.
- Антисептикалық тазалау: Шиқанның айналасындағы аймақты үнемі тазалау бактериялардың таралуына жол бермейді.
- Табиғи бактерияға қарсы заттар: Шай ағашы майы, куркума пастасы және алма сіркесі сияқты табиғи бактерияға қарсы компоненттер шиқанның қабынуын азайтуға көмектесуі мүмкін.
Шиқан қалай жазылады?
Шиқанның жазылуы үшін ағза инфекцияны жеңуі қажет. Шиқанды сығу немесе жаруға тырысу инфекцияның таралуына себеп болуы мүмкін. Ал шиқан аймағын таза ұстау және гигиена ережелерін сақтау жазылу үдерісін жылдамдатады. Алайда шиқан өте үлкен болса, ауырсыну қатты болса немесе инфекция таралып жатса, дәрігердің тексеруі міндетті.
Шиқанның қандай түрлері бар?
Әдетте Staphylococcus aureus бактериясы тудыратын бұл түзілістер инфекцияның таралу сипаты мен ауырлығына қарай әртүрлі түрде кездесуі мүмкін. Шиқанның түрлері мыналар:
- Фурункул (классикалық шиқан): Фурункул – шиқанның ең жиі кездесетін түрі. Бір түк түбірінде дамитын бактериялық инфекция нәтижесінде пайда болады. Ісіну, қызару, ауырсыну және іші іріңге толы нүктемен көрінеді. Уақыт өте келе ішіндегі ірің сыртқа босауы мүмкін. Көбінесе бетте, мойында, қолтық астында, шапта және бөксе аймағында кездеседі.
- Карбункул (үлкен әрі терең шиқан): Карбункул – бірнеше фурункулдың бірігуінен түзілетін неғұрлым үлкен әрі терең инфекция түрі. Бірнеше түк түбірін зақымдайтын карбункулдар әдетте үлкен іріңді түзіліс түрінде пайда болады және айналадағы тіндерге таралу қаупін төндіреді. Карбункулдар қаттырақ ауырсынуға себеп болады және қабынудың таралуына байланысты дене қызуының көтерілуі, шаршау сияқты жүйелік белгілер де байқалуы мүмкін.
- Іріңді гидраденит (Hidradenitis suppurativa, HS): Іріңді гидраденит – қайталанатын әрі созылмалы шиқан түрі. Әсіресе тер бездері орналасқан аймақтарда (қолтық асты, шап, бөксе және кеуде асты сияқты) пайда болады. Тер бездерінің бітелуі мен қабынуы нәтижесінде түзіледі. Уақыт өте келе іші іріңге толы түйіндер үлкейіп, бірігуі және ауыратын абсцесстерге айналуы мүмкін. HS генетикалық бейімділігі бар адамдарда жиірек кездеседі.
- Абсцесс (терең тін инфекциясы): Абсцесс – инфекцияның тереңірек тіндерге таралуы нәтижесінде түзілетін, іші іріңге толы үлкен ісік. Абсцесс шиқаннан айырмашылығы, қатаңырақ құрылымға ие және өздігінен жазылуы қиын болуы мүмкін. Әдетте ішіндегі іріңді хирургиялық араласу арқылы шығару қажет болады.
- Кисталық безеу (қабынған безеу): Кисталық безеу – әсіресе бетте, арқада және кеуде аймағында кездесетін, қабынған әрі ауыратын безеу түрі. Шиқан тәрізді түзілістерді қамтиды және іші іріңге толы болады. Гормондық өзгерістер мен май бездерінің шамадан тыс жұмыс істеуіне байланысты пайда болуы мүмкін. Кисталық безеу кәдімгі шиқандардан айырмашылығы, әдетте қайталанатын және ұзақ уақыт жазылмайтын сипатқа ие.
- Халязион (көздегі шиқан): Халязион – қабақтағы май бездерінің бітелуі нәтижесінде пайда болатын, шиқан тәрізді ісік. Әдетте ауырмайды, бірақ инфекция жұқса, қабынып, қатты жайсыздық тудыруы мүмкін.
- Пилонидалдық киста (түктің өсіп кіруіне байланысты шиқан): Пилонидалдық киста – әсіресе құйымшақ аймағында пайда болатын қабынған ісік. Ұзақ уақыт отыру, шамадан тыс терлеу немесе түктің теріге кіруі салдарынан пайда болуы мүмкін. Инфекция асқынса, абсцесске айналуы және хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін.
Шиқанды емдеу
Шиқанды емдеуде инфекцияның таралуына жол бермеу және жазылу үдерісін жылдамдату үшін дәрігер дәрі тағайындауы мүмкін. Өте үлкен немесе емге көнбейтін шиқандар үшін дренаж жасау қажет болуы мүмкін. Дұрыс тамақтану, суды көп ішу және гигиена ережелерін сақтау шиқанның пайда болуына жол бермейді. Шиқандар әдетте зиянсыз, бірақ қайталанатын немесе таралуға бейім жағдайларда медициналық көмек алу маңызды.
Anadolu Medical Center редакциялық алқасы
Anadolu-дағы «Жалпы хирургия» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Шиқан туралы дереккөз нені айтады?
Ол клиникалық бағалаудан кейін басқарылатын жағдай ретінде беріледі; емнің мақсаты, күтілетін пайдасы және баламалары алдын ала түсінікті болуы тиіс.
Қалай бағаланады?
Медициналық тарих пен тексеруден басталады; қажет болса қан немесе зәр талдауы, бейнелеу немесе мамандандырылған зерттеу қолданылады.
Қауіпті қалай азайтуға болады?
Нақты себепке байланысты жалпы денсаулық шараларын және клиникалық нұсқауларды орындау маңызды.
Қандай әсерлер болуы мүмкін?
Әсерлер нақты процедураға, емделетін аймаққа және адамның жалпы денсаулығына байланысты өзгеруі мүмкін.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.