Зақым немесе lesion — жарақат, қабыну, инфекция, дегенерация немесе қалыптан тыс өсу салдарынан айналасындағы тіннен ерекшеленетін аймақты сипаттайтын кең медициналық термин. Зақымдар теріде де, ішкі ағзаларда да болуы мүмкін. Диагноз бен ем оның орналасуына, көрінісіне, ұзақтығына және негізгі себебіне байланысты тиіс.
Ағзада байқалған әрбір түйін, түс өзгерісі немесе бейнелеу әдістерімен анықталған әрбір қалыптан тыс көрініс адамдарда табиғи түрде алаңдаушылық тудыруы мүмкін. Осы тұста ең жиі кездесетін ұғымдардың бірі — зақым (лезия). Алайда зақым ұғымы көбінесе дұрыс түсінілмейді және тікелей обырмен байланыстырылады. Шын мәнінде, зақымдар — өте кең ауқымда бағалануы тиіс, қатерсіз әрі уақытша жағдайлардан ауыр ауруларға дейін созылуы мүмкін көріністердің жалпы атауы.
Зақым (лезия) дегеніміз не? Ол нені білдіреді?
Зақым (лезия) — ағзадағы қалыпты тін құрылымының бұзылуы нәтижесінде пайда болатын қалыптан тыс құрылымдық өзгерістерді білдіретін жалпы медициналық термин. Бұл өзгерістер теріде, ішкі ағзаларда, сүйектерде, жұмсақ тіндерде немесе жүйке жүйесінде байқалуы мүмкін. Зақым өз алдына ауру атауы емес; ол көбінесе негізінде жатқан инфекцияның, қабыну үдерісінің, жарақаттың немесе ісіктік түзілімнің белгісі ретінде бағаланады. Зақымдар уақытша немесе тұрақты болуы, белгі беруі немесе толығымен кездейсоқ анықталуы мүмкін. Сондықтан зақымның болуы міндетті түрде оның себебі мен сипаты тұрғысынан бағалануы керек.
Зақымдардың қандай түрлері бар?
Зақымдар құрылымдық ерекшеліктеріне, сипатына және орналасқан жеріне қарай әртүрлі жолмен жіктеледі. Бұл жіктеу зақымның қатерсіз немесе қатерлі болуы мүмкін екендігі туралы бағыт береді. Сонымен қатар ол ем тәсілін анықтауда да өте маңызды. Кейбір зақымдар тек бақылауды қажет етсе, кейбіреулері қосымша тексеру мен емді қажет етуі мүмкін.
Зақымдар жалпы алғанда былай жіктеледі:
- Құрылымына қарай: Тығыз, кисталық (сұйықтыққа толы) немесе аралас зақымдар
- Сипатына қарай: Қатерсіз (бенигнді) және қатерлі (малигнді) зақымдар
- Орналасуына қарай: Тері, ішкі ағза, сүйек, ми немесе жұмсақ тін зақымдары
Зақымдардың белгілері қандай?
Зақымдардың белгілері зақымның орналасқан аймағына, өлшеміне және себебіне қарай өзгереді. Кейбір зақымдар ұзақ уақыт бойы ешқандай белгі бермесе, кейбіреулері ерте кезеңде байқалатын шағымдарға әкелуі мүмкін. Әсіресе тері зақымдары көзге көрінетін өзгерістер тудырса, ішкі ағза зақымдары көбінесе бейнелеу әдістерімен анықталады. Белгі бермейтін зақымдардың да клиникалық маңызы болуы мүмкін.
Зақымдарға байланысты байқалуы мүмкін жиі белгілер:
- Терінің түсінің өзгеруі немесе қараюы
- Ісіну, дөңес немесе түйін сезімі
- Ауырсыну, сезімталдық немесе қышу
- Қан кету, қабыршақтану немесе бөліністер
- Ішкі ағза зақымдарында қызметтің бұзылуы
Зақымдар неден пайда болады?
Зақымның пайда болуының артында көптеген әртүрлі себептер болуы мүмкін. Бұл себептер кейде жеке-дара, кейде бірнеше фактордың бірігуі арқылы әсер етеді. Инфекциялар, иммундық жүйенің бұзылыстары және жарақаттар зақымның дамуында ең жиі кездесетін факторлардың қатарына жатады. Сонымен қатар қоршаған орта факторлары мен генетикалық бейімділік те зақым қаупін арттыруы мүмкін.
Зақымның пайда болуына әкелуі мүмкін негізгі себептерді былай атауға болады:
- Бактериялық, вирустық немесе саңырауқұлақ инфекциялары
- Жарақаттар, соққылар және тіннің зақымдануы
- Қабыну және аутоиммунды аурулар
- Ісіктік үдерістер
- Күн сәулесінің ұзақ әсері
- Химиялық заттар мен токсиндер
Зақым қалай түзіледі?
Зақымдар жасушалардың қалыпты құрылымының бұзылуы немесе бақылаусыз көбеюі нәтижесінде түзіледі. Бұл үдеріс кейде кенеттен болған зақымданудан кейін дамыса, кейде ұзақ мерзімді әрі баяу үдейтін механизммен пайда болады. Инфекцияларда микроорганизмдердің тінді зақымдауы, ал ісіктерде жасушалардың көбеюінің бақылаудан шығуы зақым түзілуінің негізгі механизмдері болып табылады. Қабыну мен тіннің қалпына келу үдерісіндегі бұзылыстар да зақымның дамуына үлес қосады.
Зақым қай жерде пайда болады?
Зақымдар ағзаның кез келген дерлік аймағында байқалуы мүмкін. Олар көбінесе теріде байқалғанымен, ішкі ағзаларда білінбей үдейтін зақымдар да өте жиі кездеседі. Сондықтан бейнелеу әдістері зақымдарды анықтауда маңызды рөл атқарады.
Зақымдар көбінесе мына аймақтарда байқалады:
- Тері
- Өкпе
- Бауыр
- Ми
- Сүт безі
- Сүйектер мен буындар
Терінің қатерсіз зақымдары
Терінің қатерсіз зақымдары әдетте обыр қаупін тудырмайтын, баяу өсетін және айналадағы тіндерге таралмайтын түзілімдер. Көбінесе олар эстетикалық алаңдаушылықтан басқа елеулі денсаулық мәселесін тудырмайды. Алайда пішіні, түсі немесе өлшемі өзгеретін қатерсіз зақымдар да бақылауда болуы керек.
Жиі кездесетін терінің қатерсіз зақымдарын былай атауға болады:
- Меңдер
- Сүйелдер
- Липома (май ісігі)
- Кисталар
- Себореялық кератоз
Терінің қатерлі зақымдары
Терінің қатерлі зақымдары тері обырымен байланысты болуы мүмкін және ерте диагноз өмірлік маңызға ие. Бұл зақымдар әдетте жылдам өсумен, шеттерінің тегіс еместігімен және түс өзгерістерімен білінеді. Күдікті зақымдарда кешіктірмей маман бағалауы жүргізілуі керек.
Қатерлі зақымдарда назар аударатын ерекшеліктер:
- Асимметриялы құрылым
- Тегіс емес және анық емес шеттер
- Бірнеше түстің болуы
- Қан кету немесе қабыршақтану
Ауруларға қарай тері зақымдары
Кейбір жүйелік аурулар теріде зақымдармен білінуі мүмкін. Бұл зақымдар негізгі ауруды анықтауда маңызды белгі береді. Көбінесе олар ерте ескерту сипатында болады. Аутоиммунды, инфекциялық және тамыр аурулары осы топқа кіреді.
- Аутоиммунды аурулар
- Инфекциялық аурулар
- Тамыр (васкулярлық) аурулары
- Метаболизмдік аурулар
- Гематологиялық аурулар
Зақымдар қалай емделеді?
Зақымды емдеу зақымның түріне, себебіне және қауіп деңгейіне қарай жоспарланады. Кейбір зақымдар тек тұрақты бақылауды қажет етсе, кейбіреулері дәрілік ем немесе хирургиялық араласу арқылы емделеді. Күдікті зақымдарда биопсия жасау қажет болуы мүмкін.
Ем әдістерінің қатарына мыналар жатады:
- Бақылау және қадағалау
- Дәрілік ем
- Хирургиялық жолмен алып тастау
- Лазер немесе криотерапия
- Қажет болған жағдайда онкологиялық ем
Зақымдар қауіпті ме?
Әрбір зақым қауіпті бола бермейді; алайда жылдам өсетін, түсі немесе пішіні өзгеретін, ауырсынуға немесе қан кетуге себеп болатын зақымдар міндетті түрде бағалануы керек. Қауіпті тек маман дәрігер анықтай алады. Ерте бағалау ықтимал ауыр аурулардың алдын алуға мүмкіндік береді.
Зақымдар туралы жиі қойылатын сұрақтар
Зақым мен ісік бір нәрсе ме?
Зақым — ағзаның кез келген тінінде болатын құрылымдық немесе функционалдық бұзылысты білдіретін жалпы термин. Ол инфекция, қабыну, жарақат немесе қан айналымының бұзылуы сияқты көптеген түрлі себептерден пайда болуы мүмкін. Ал ісік — жасушалардың бақылаусыз әрі қалыптан тыс көбеюі нәтижесінде түзілетін, зақымдардың ерекше кіші тобы.
Зақым қауіпті ме?
Зақымның қауіпті-қауіпсіздігі оның қатерсіз немесе қатерлі болуына, өсу жылдамдығына, орналасқан ағзасына және айналадағы тіндерге әсеріне қарай өзгереді. Қатерсіз зақымдар әдетте өмірге қауіп төндірмейді және көбінесе тек бақылауды қажет етеді.
Зақым жазыла ма?
Кейбір зақымдар негізгі себеп жойылғанда өздігінен жазылуы немесе дәрілік еммен толығымен қалпына келуі мүмкін. Инфекцияларға немесе қабыну үдерістеріне байланысты зақымдар бұған мысал бола алады. Алайда құрылымдық өзгерістерге немесе созылмалы ауруларға байланысты зақымдар тұрақты болуы және ұзақ мерзімді бақылауды қажет етуі мүмкін.
Anadolu-дағы «Жалпы хирургия» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Зақым дегеніміз не?
Қалыпты тіннен құрылымы немесе көрінісімен ерекшеленетін аймақ.
Зақым қатерлі ісік деген сөз бе?
Жоқ. Ол кең термин және көптеген қатерсіз себептер болуы мүмкін.
Қалай анықталады?
Орналасуына қарай клиникалық тексеру, бейнелеу немесе биопсия арқылы.
Қалай емделеді?
Негізгі себепке қарай бақылау, дәрі немесе процедура қажет болуы мүмкін.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.