Алып жасушалы артериит — көбіне 50 жастан асқан адамдарда ірі және орта артерияларды зақымдайтын иммундық васкулит. Жаңа бас ауыруы, бас терісінің сезімталдығы, шайнағанда жақ ауыруы және көру белгілері тән болуы мүмкін. Кенет көру жоғалуы шұғыл жағдай; күшті күдік кезінде тұрақты көру жоғалуын азайту үшін жоғары дозалы кортикостероид емін кешіктірмеу маңызды.
Алып жасушалы артериит деп те аталатын темпоральды артериит – әсіресе 50 жастан асқан адамдарда кездесетін қан тамырларының ауыр қабыну ауруы. Самай аймағында орналасқан ірі артерияларда басталатын бұл қабыну тек бас ауруы немесе әлсіздік сияқты қарапайым шағымдармен шектеліп қалмай, емделмесе көрудің жоғалуы сияқты қайтымсыз асқынуларға әкелуі мүмкін. Иммундық жүйенің тамыр қабырғасына шабуыл жасауы нәтижесінде дамитын бұл ауру аутоиммундық текті деп саналады және әдетте әйелдерде ерлермен салыстырғанда жиірек кездеседі. Ауру білдіртпей дамуы мүмкін. Бір пациентте тек шаршау мен жеңіл бас ауруын тудырса, екіншісінде кенеттен көрудің жоғалуымен өмірге қауіп төндіретін жағдайға айналуы мүмкін. Сондықтан темпоральды артериит ерте диагностиканы және шұғыл емді қажет ететін ауру ретінде қарастырылады. Емдеуде әдетте жоғары дозалы кортикостероид дәрілері таңдалады, осылайша қабыну басылып, ауыр асқынулардың алдын алынады. Белгілерді тану да, дұрыс емдеу жоспарын жүзеге асыру да пациенттердің өмір сапасын сақтау тұрғысынан үлкен маңызға ие.
Темпоральды артериит (алып жасушалы артериит) дегеніміз не?
Темпоральды артериит, басқаша айтқанда алып жасушалы артериит – әдетте бастың бүйір жағында орналасқан самай тамырларын зақымдайтын, иммундық жүйенің тамырларға шабуыл жасауынан пайда болатын қабынулық тамыр ауруы. Бұл ауру әсіресе орта және одан жоғары жастағы адамдарда кездеседі және әйелдерде жиірек байқалады. Темпоральды артериит бас пен мойынның ірі артерияларын, тіпті көз тамырларын да зақымдауы мүмкін. Тамыр қабырғасында дамитын қабыну мен тарылу қан ағымын азайтады. Бұл жағдай ауыр денсаулық мәселелеріне, тіпті көрудің тұрақты жоғалуына әкелуі мүмкін. Сондықтан темпоральды артериит ерте анықталып, тез емделуі қажет ауру болып табылады.
Темпоральды артерииттің белгілері қандай?
Ағзадағы ең маңызды тамыр құрылымдарының бірі – самай артерияларында қабыну тудыратын темпоральды артериит көптеген белгілермен көрінуі мүмкін. Ауру әдетте 50 жастан асқан адамдарда кездеседі және білдіртпей дамитындықтан, басында қарапайым бас ауруы немесе шаршау сияқты жай шағымдармен шатастырылуы мүмкін. Алайда уақыт өте келе жағдай ауырлап, адамның күнделікті өміріне айтарлықтай әсер етеді. Темпоральды артерииттегі бас ауруы әдетте қатты, лүпілдеген және әсіресе самай аймағында шоғырланған ауырсыну болып табылады. Бұл ауырсыну көбінесе шаш тарағанда немесе самайды басқанда күшейеді.
Көрудің бұзылуы, кенеттен бұлыңғыр көру немесе бір көздің соқырлығы – аурудың ең қауіпті белгілерінің бірі. Бұдан басқа шайнау кезіндегі жақ ауырсынуы, тәбеттің болмауы, салмақ жоғалту, әлсіздік, түнгі тершеңдік және дене қызуының сәл көтерілуі де жиі кездесетін шағымдар. Кейбір пациенттерде темпоральды артериит мойын, иық және жамбас аймағындағы құрысу (сіресу) мен ауырсынумен өтетін ревматикалық полимиалгиямен бірге кездесуі мүмкін. Бұл белгілерге назар аударылмаса, ауру өршіп, көрудің тұрақты жоғалуы сияқты қайтымсыз асқынуларға әкелуі мүмкін.
Темпоральды артерииттің белгілерін былайша тізуге болады:
- Самай аймағындағы лүпілдеген, қатты және тұрақты бас ауруы
- Бас терісінің сезімталдығы, шаш тарағанда ауырсыну сезімі
- Бұлыңғыр көру, екі есе көру немесе кенеттен көрудің жоғалуы
- Жақ пен тілдегі ауырсыну, әсіресе шайнау кезінде күшеюі
- Әлсіздік, шаршау және энергияның жоғалуы
- Дене қызуының көтерілуі және түнгі тершеңдік
- Тәбеттің жоғалуы және ерікті емес салмақ жоғалту
- Мойын, иық немесе жамбас аймақтарындағы сіресу мен ауырсыну
- Бастың бір жағындағы тамырлардың ісінген және сезімтал болып сезілуі
- Көңіл-күйдің түсуі, жалпы денсаулық жағдайының айқын нашарлауы
Темпоральды артериит неден пайда болады?
Темпоральды артерииттің нақты себебі әлі толық анықталған жоқ. Алайда ауру иммундық жүйенің дұрыс жұмыс істемеуі нәтижесінде дамитын аутоиммундық процеспен байланыстырылады. Қалыпты жағдайда иммундық жүйе зиянды микроағзаларды жоюы тиіс болса, бұл ауруда ол тамыр қабырғасындағы жасушаларға шабуыл жасайды. Бұл шабуылдың нәтижесінде тамыр қабырғасында қабыну, қалыңдау және тарылу пайда болады. Тарылған тамырлар әсіресе ми мен көзге баратын қан ағымын азайтып, ауыр асқынуларға себеп болады. Темпоральды артериит генетикалық бейімділікпен, қоршаған орта факторларымен және қартаюмен бірге жүретін тамыр құрылымындағы өзгерістермен бірге пайда болады. Сонымен қатар кейбір инфекциялар иммундық жүйеде тұрақты өзгерістер жасау арқылы бұл процесті іске қосады деп есептеледі. Әйелдерде ерлерге қарағанда жиірек кездесуі гормондық факторлардың да аурудың дамуында рөл атқаруы мүмкін екенін көрсетеді.
Темпоральды артериит қалай анықталады?
Ең алдымен пациенттің анамнезі мен шағымдары мұқият зерттеледі. Әсіресе қатты бас ауруы, көрудің бұзылуы және шайнау кезіндегі жақ ауырсынуы басты белгілер болып табылады. Физикалық тексеруде самай тамырлары қалың, сезімтал және пульссіз болып сезілуі мүмкін. Қан талдауларында әдетте эритроциттердің тұну жылдамдығы (ЭТЖ, ESR) мен C-реактивті ақуыз (CRP) мәндерінің айтарлықтай жоғары екені анықталады. Нақты диагноз қоюдың ең сенімді әдісі – самай артериясының биопсиясы. Бұл процедура кезінде самай тамырынан шағын тін үлгісі алынады. Тін үлгісі микроскоп астында зерттеліп, тамыр қабырғасындағы қабыну мен алып жасушалардың жиналуы расталады. Сонымен қатар ультрадыбыстық зерттеу, МР-ангиография немесе ПЭТ сияқты бейнелеу әдістері де тамыр қабынуын көрсетіп, диагнозды қолдай алады.
Темпоральды артериитке не көмектеседі?
Темпоральды артерииті бар пациенттерде ең маңыздысы – ерте диагностикадан кейін емді тез бастау. Өйткені емделмесе, көрудің жоғалуы сияқты ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Пациенттерге алғашқы кезеңде дәрігер белгілі бір дәрілерді тағайындайды. Бұдан басқа пациенттің өмір салтына енгізетін өзгерістері де емдеу процесін қолдайды.
Теңгерімді тамақтану тәртібі, қабынуға қарсы қасиеті бар тағамдарды (әсіресе омега-3 бар балық, зәйтүн майы, жаңа піскен көкөністер мен жемістер) тұтыну ұсынылады. Кортизонмен емдеудің жанама әсерлерін азайту үшін дәрігердің бақылауымен кальций мен D дәрумені қоспаларын қабылдауға болады. Тұрақты дене жаттығулары, ұйқы тәртібін сақтау сияқты әдеттер де пациенттің жалпы денсаулығын сақтауына көмектеседі.
Темпоральды артериит қалай емделеді?
Темпоральды артерииттің негізгі емі тамыр қабынуын тез басу арқылы көрудің жоғалуының алдын алуды көздейді. Тіпті диагноз нақтыланбай тұрып-ақ, көруді жоғалту қаупі болса, ем дереу басталады. Кортизонмен емдеу кезінде белгілер әдетте қысқа уақытта жақсарады. Содан кейін дәрі дозасы біртіндеп азайтылып, ұзақ мерзімді демеуші емге көшеді. Кейбір жағдайларда аурудың қайталануына жол бермеу үшін иммундық жүйені басатын дәрілер қосылуы мүмкін. Емдеу ұзақтығы айлар, тіпті жылдарға созылуы мүмкін және тұрақты бақылауды қажет етеді. Пациенттердің қабыну деңгейі қан талдаулары арқылы бақыланады. Ықтимал жанама әсерлерге тексеру жүргізіледі. Ерте диагностика, дәрілерді тұрақты қабылдау және өмір салтын реттеу арқылы темпоральды артериитті бақылауға алуға және асқынуларды барынша азайтуға болады.
Anadolu-дағы «Ішкі аурулар» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Алып жасушалы артериит дегеніміз не?
Алып жасушалы артериит — көбіне 50 жастан асқан адамдарда орта және ірі артериялардың, әсіресе ұйқы артериясы тармақтарының қабынуы. Дәрігер бұл белгілерді анамнез, тексеру және тиісті зерттеулермен бірге бағалайды.
Неден пайда болады немесе қауіп не арттырады?
Қауіп жас ұлғаюымен, әйел жынысымен, семіздікпен, тез салмақ жоғалтумен, жүктілікпен және кей қан немесе бауыр ауруларымен артады.
Қандай белгілер немесе әсерлер болуы мүмкін?
Көп жағдайда симптом болмайды. Тас өзекті бітесе, оң жақ қабырға астында немесе іштің жоғарғы ортасында кенет ауырсыну, жүрек айну және құсу болуы мүмкін; қызба немесе сарғаю асқынуды көрсетуі ықтимал.
Қалай анықталады немесе бағаланады?
Жаңа бас ауыруы, бас терісінің сезімталдығы, шайнағанда жақтың ауыруы, қызба, шаршау және көру белгілері болуы мүмкін. Кенет көру жоғалуы шұғыл жағдай болып саналады және дереу бағалауды қажет етеді.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.