Ангельман синдромы: белгілері, диагностикасы және күтімі

Ангельман синдромы — балалық шақта айқындалатын, генетикалық тегі бар нейродаму бұзылысы. Ол сөйлеудің қиындауы, тепе-теңдік проблемалары, жиі қайталанатын қарқылдап күлу және ақыл-ойдың дамымай қалуы сияқты назар аударарлық белгілермен көрінеді. Сирек кездесетініне қарамастан, оның әсерлері науқастың өмір бойы ерекше қажеттіліктерге ие болуына әкелуі мүмкін.

Ангельман синдромы дегеніміз не?

Ангельман синдромы — генетикалық тегі бар, сирек кездесетін нейродаму бұзылысы. Әдетте 15-хромосомада орналасқан UBE3A генінің анадан берілген көшірмесінің болмауынан немесе қызмет атқармауынан туындайды. Бұл геннің дұрыс жұмыс істемеуі мидағы кейбір жүйке импульстерінің берілуінің бұзылуына әкеледі. Ангельман синдромын алғаш рет 1965 жылы доктор Гарри Ангельман сипаттаған және ол осы дәрігердің атымен аталған. Белгілер әдетте өмірдің алғашқы жылында басталады, бірақ нақты диагноз әдетте 2-5 жас аралығында қойылады.

Синдромның ең назар аударарлық ерекшеліктерінің бірі — науқастардың жиі әрі себепсіз жымиюы немесе қарқылдап күлуі. Ақыл-ойдың дамымай қалуы, сөйлеудің бұзылуы, қимыл үйлесімінің жеткіліксіздігі және эпилепсиялық ұстамалар да қоса жүреді. Өмір сүру ұзақтығы қалыпты, бірақ науқас өмірін тұрақты қолдау мен арнайы білім беру арқылы жалғастыруы қажет. Ангельман синдромы — сирек кездесетін ауру, ол әрбір 12 000–20 000 туылғанның бірінде кездеседі.

Ангельман синдромының белгілері

Ангельман синдромы туған кезде байқалмауы мүмкін, бірақ даму барысында айқындалатын бірқатар неврологиялық және физикалық белгілермен сипатталады. Бұл синдромы бар адамдарда сөйлеудің дамуы айтарлықтай кешігеді; кейбір балалар бірнеше сөзбен шектелсе, кейбіреулері мүлде сөйлей алмауы мүмкін. Алайда рецептивті тіл, яғни басқаларды түсіну қабілеті экспрессивті тілге қарағанда жақсырақ дамуы мүмкін.

Бұлшықет тонусының төмендеуі (гипотония) ерте сәбилік кезеңде байқалады, уақыт өте оның орнын тұрақсыз жүріс пен еріксіз қимылдар басады. Күлкі ұстамалары, кенеттен көңілдену және әлеуметтік қарым-қатынаста шамадан тыс мейірімділік ең айқын мінез-құлық ерекшеліктерінің қатарына жатады.

Ангельман синдромының белгілері төменде келтірілген:

• Дамудың кешігуі: Алғашқы алты айдан бастап қимыл-қозғалыс және когнитивтік дамудың артта қалуы байқалады.
• Сөйлеудің бұзылуы: Сөйлеудің дамуы өте әлсіз; кейбір науқастар мүлде сөйлей алмайды.
• Үйлесім мен тепе-теңдік проблемалары: Атаксиялық жүріспен, дірілді әрі ретсіз қимылдармен көрінеді.
• Жиі қарқылдап күлу және жымию: Әлеуметтік емес жағдайларда да күлкі ұстамалары болуы мүмкін.
• Эпилепсия: Балалардың көпшілігінде өмірдің алғашқы жылдарында ұстамалар басталады.
• Ұйқы проблемалары: Ұйықтап кетудің қиындауы және жиі ояну жиі кездеседі.
• Бет әлпеті: Кең ауыз, алға шыққан иек, айқын тістер сияқты типтік бет ерекшеліктері байқалуы мүмкін.
• Сенсорлық сезімталдық: Жарыққа, дыбысқа немесе жанасуға шамадан тыс реакция байқалуы мүмкін.
• Бақытқа бейім көңіл-күй: Жиі әрі кенеттен көңілдену жағдайы назар аудартады.

Ангельман синдромы неліктен пайда болады?

Ангельман синдромы — генетикалық бұзылыс және ол негізінен 15-хромосоманың ұзын иығындағы UBE3A генінің қызмет атқара алмауынан туындайды. Қалыпты жағдайда бұл ген анадан да, әкеден де тұқым қуалайды; алайда мидың кейбір аймақтарында тек анадан келген көшірме ғана белсенді болады. Егер бұл көшірмеде мутация, делеция (жойылу) немесе қызметсіздік болса, UBE3A ақуызы өндірілмейді және бұл жағдай жүйке жасушаларының байланысын бұзады. Нәтижесінде науқастарда Ангельман синдромына тән нейродаму белгілері дамиды. Генетикалық берілу көп жағдайда кездейсоқ болатындықтан, синдром әдетте тұқым қуаламайды, бірақ кейбір жағдайларда отбасылық үлгі де байқалуы мүмкін.

Ангельман синдромының пайда болу себептері:

• 15-хромосоманың анадан келген бөлігіндегі делеция: Ең жиі себеп (шамамен 70%). Бұл жағдайда UBE3A гені толығымен жойылған.
• Біржақты ата-аналық дисомия (UPD): Науқас 15-хромосоманың екі көшірмесін де әкеден алады; анадан келетін генетикалық материал жоқ.
• Генетикалық мутация: UBE3A генінде пайда болған мутациялар геннің ақуыз өндіруіне кедергі келтіреді.
• Импринтинг ақауы: Эпигенетикалық проблема салдарынан геннің қай ата-анадан келгені туралы ақпарат бұзылып, анаға тиесілі ген басылады.
• Мозаицизм: Ағзадағы жасушалардың бір бөлігінде генетикалық бұзылыс болса, басқаларында қалыпты құрылым болады; бұл жағдайда симптомдар жеңілірек болуы мүмкін.

Ангельман синдромына арналған сынақ

Ангельман синдромының диагнозы әдетте баланың даму белгілері мен клиникалық бақылауларға сүйене отырып күдік туған жағдайларда генетикалық сынақтар арқылы расталады. Әртүрлі генетикалық механизмдер әсер етуі мүмкін бұл синдромда диагностика үдерісі бірнеше сатылы және түрлі зертханалық талдауларды қамтиды. Ең алдымен ДНҚ метилдену сынағы жасалады; бұл сынақ 15-хромосома аймағының анаға немесе әкеге тиесілі екенін және эпигенетикалық таңбаның дұрыс жұмыс істейтін-істемейтінін көрсетеді. Ангельман синдромы жағдайларының басым бөлігін осы сынақ арқылы анықтауға болады. Алайда кейбір жағдайларда қосымша сынақтар қажет болуы мүмкін.

Диагностикада қолданылатын негізгі генетикалық сынақтар:

• ДНҚ метилдену талдауы: Ең жиі қолданылатын скринингтік сынақ. Диагноз қоюдағы тиімділігі жоғары (80–85%).
• FISH (флуоресцентті in situ гибридизация): Хромосомадағы делецияларды анықтауда қолданылады.
• Array CGH (хромосомалық микроматрицалық талдау): Неғұрлым ұсақ генетикалық делецияларды көрсете алады.
• UBE3A генін секвенирлеу сынағы: Басқа сынақтарда ауытқу анықталмаса, осы геннің құрылымдық мутацияларын анықтау үшін жүргізіледі.
• Біржақты ата-аналық дисомия талдауы: Хромосоманың екі көшірмесінің де әкеден келген-келмегенін тексереді.

Ангельман синдромын анықтауда бұл сынақтарды бірге бағалау нақты әрі дұрыс диагноз қоюға мүмкіндік береді. Сонымен қатар бұл үдерісте генетикалық кеңес алу отбасының хабардар болуы үшін де, болашақ жүктіліктердегі қауіпті бағалау үшін де маңызды.

Ангельман синдромының қауіптері қандай?

Ангельман синдромы генетикалық бұзылыс болғанымен, көбіне кездейсоқ пайда болады және отбасында бұрын мұндай жағдай болмаса да дамуы мүмкін. Алайда кейбір жағдайларда белгілі бір генетикалық құрылымдарды тасымалдаушылық синдромның қайталану қаупін арттыруы мүмкін. Қауіпті бағалау синдромды тудыратын генетикалық механизмнің түріне байланысты өзгереді. Әсіресе генетикалық мутацияға немесе импринтинг ақауына байланысты Ангельман жағдайларында қайталану ықтималдығы сәл жоғарырақ. Сондықтан отбасылардың генетикалық кеңес алуы өте маңызды.

Ангельман синдромына қатысты негізгі қауіптер:

• Жүктілікте қайталану қаупі: Егер синдромды тудыратын генетикалық механизм тұқым қуалайтын болса, отбасында жаңа туатын балада да кездесу ықтималдығы артады.
• Ерте диагностиканың кешігуі: Синдром белгілері арнайы емес болғандықтан, диагноз кешігіп, ерте араласу мүмкіндігі жіберіліп алынуы мүмкін.
• Ұстама қаупі: Эпилепсиялық ұстамалардың ауырлығы мен жиілігі артуы мүмкін; кейбір жағдайларда дәрілерге төзімділік дамуы мүмкін.
• Тамақтану проблемалары: Әсіресе сәбилік кезеңде жұтынудың қиындауы, салмақ қоса алмау және рефлюкс жиі кездеседі.
• Жүріс пен қимылға байланысты қауіптер: Тепе-теңдік проблемаларына байланысты құлау және жарақат алу ықтималдығы жоғары.
• Ұйқының бұзылуы: Созылмалы ұйқысыздық баланың дамуына да, отбасының өмір сапасына да теріс әсер етуі мүмкін.
• Қарым-қатынас жетіспеушілігі: Сөйлей алмайтындар өз тілектері мен қажеттіліктерін жеткізуде қиналатындықтан, мінез-құлық проблемалары дамуы мүмкін.
• Психоәлеуметтік әсерлер: Отбасының стресс деңгейі артуы мүмкін, күтім жүктемесі психологиялық қолдауды қажет етуі мүмкін.

Ангельман синдромында қауіптерді басқару ерте диагностика және көпсалалы тәсіл арқылы мүмкін болады. Генетика, неврология, физиотерапия, сөйлеу терапиясы және психоәлеуметтік қолдау бірге жүргізілуі тиіс.

Ангельман синдромы қалай анықталады?

Ангельман синдромы — әдетте сәбилік немесе ерте балалық шақта байқалатын нейродаму бұзылысы. Диагностика үдерісі баланың дамуында байқалған белгілі бір белгілерден басталып, генетикалық сынақтар арқылы нақтыланады. Дәрігерлер алдымен баланың физикалық және ақыл-ой дамуындағы ауытқуларды бағалайды. Әсіресе сөйлеудің кешігуі, тепе-теңдік проблемалары, жиі жымию немесе көңілді мінез, ұйқының бұзылуы және эпилепсиялық ұстамалар сияқты белгілер ескеріледі. Бұл клиникалық бақылаулар Ангельман синдромына күдік тудырады.

Бұл күдікті растау үшін генетикалық сынақтар жүргізіледі. Ең жиі қолданылатын сынақ — ДНҚ метилдену сынағы. Бұл сынақ Ангельман синдромына әкелетін генетикалық бұзылыстардың басым бөлігін анықтай алады. Сонымен қатар FISH сынағы, микроматрицалық талдау және UBE3A геніне бағытталған арнайы сынақтар да диагнозды растау үшін жүргізілуі мүмкін.

Кейбір жағдайларда ЭЭГ (ми толқындарын өлшейтін зерттеу) жасалады. Бұл зерттеу Ангельман синдромына тән ми толқындарының кейбір үлгілерін көрсетуі мүмкін. Неврологиялық бағалау кезінде кейде МРТ де тағайындалуы мүмкін. Алайда бұл әдіс әдетте шешуші болып табылмайды.

Ангельман синдромын емдеу

Қазіргі таңда Ангельман синдромын толық емдейтін әдіс жоқ; алайда симптомдарға бағытталған жан-жақты тәсілдердің арқасында науқастың өмір сапасын айтарлықтай арттыруға болады. Емдеу үдерісі синдром тудыратын әртүрлі белгілерге қарай қалыптасады және әдетте бірнеше мамандық саласының өзара әрекеттестігін қажет етеді. Мақсат — науқастың қимыл-қозғалыс дағдыларын, қарым-қатынас қабілетін және әлеуметтік бейімделуін дамыту, сонымен қатар эпилепсия, ұйқының бұзылуы сияқты қатар жүретін проблемаларды бақылауға алу. Сондықтан емдеу үдерісі көпсалалы жоспар бойынша жүргізілуі тиіс.

Ангельман синдромында ең жиі қолданылатын емдеу тәсілдерінің бірі — физиотерапия және оңалту. Осының арқасында тепе-теңдік, бұлшықет күші және үйлесім дағдылары қолдау табады. Сөйлеу терапиясы сөзбен қарым-қатынас жасай алмайтындарға балама және көмекші коммуникация құралдарын пайдалануды үйретеді. Мінез-құлықтық терапия күлкі ұстамаларынан немесе қарым-қатынас жетіспеушілігінен туындайтын бейімделу проблемаларын азайтуда маңызды рөл атқарады. Ұстамаларды бақылау үшін тиісті дәрілік ем тағайындалады және тұрақты ЭЭГ бақылауы жүргізіледі. Ұйқы проблемалары үшін де алдымен дәрісіз әдістер (ұйқы гигиенасына үйрету сияқты) таңдалады.

Бұған қоса арнайы білім беру және жеке даму бағдарламалары науқастың әлеуетін ашуда шешуші рөл атқарады. Отбасының білім алуы және психоәлеуметтік қолдау алуы да емдеу үдерісінің ажырамас бөлігі. Бүгінде генге және эпигенетикаға негізделген жаңа емдеу тәсілдері бойынша зерттеулер жүргізілуде. Бұл жұмыстар болашақта синдромның түпкі себебіне бағытталған шешімдер ұсынуы мүмкін.

Anadolu-дағы «Балалар неврологиясы» саласы бойынша дәрігерлер

Yaşar Kütükçü

Неврология профессоры

Неврология

Клиниканың барлық дәрігерлері

Жиі қойылатын сұрақтар

Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.