Асқазан-ішек моторикасы — өңештен тоқ ішекке дейін тағам мен қалдықты алға жылжытатын бұлшықет жиырылуы мен жүйкелік үйлесім. Бұзылса жұтыну қиындығы, ерте тою, жүрек айну, кебу, іш қату немесе іш өту болуы мүмкін; ахалазия және гастропарез мысал. Нәтиже жеке клиникалық жағдайға қарай бағаланады.
Ас қорыту жүйесі тек тағамдар ыдырайтын құрылым ғана емес. Жұтылған тағамның өңештен асқазанға, жіңішке ішектен тоқ ішекке дейін жылжуы үшін тұрақты бұлшықет қимылдары қажет. Мүшелердің ырғақты түрде жиырылып, босаңсуы арқылы жүзеге асатын бұл қимылдар моторика деп аталады. Ас қорыту жүйесінің дұрыс жұмыс істеуі үшін моторика белгілі бір тәртіппен жүруі тиіс. Бұлшықет қимылдарының баяулауы, тәртібінің бұзылуы немесе толық тоқтауы кейбір денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Іштің ауыруы, кебуі, іш қатуы, жұтынудың қиындауы немесе асқазанның босауының кешігуі сияқты шағымдардың астарында моторика бұзылыстары жатуы мүмкін. Бүгінде дамыған диагностикалық әдістердің арқасында ас қорыту жүйесіндегі қимыл бұзылыстарын егжей-тегжейлі бағалауға болады.
Моторика деген не?
Моторика — ас қорыту жүйесіндегі бұлшықеттердің үйлесімді қимылдап, тағам мен сұйықтықтың жылжуын қамтамасыз етуі. Өңештен басталатын үдеріс асқазан мен ішектерде жалғасады. Әр мүшенің өзіне тән қимыл тәртібі бар.
Ас қорыту жүйесіндегі бұлшықеттер белгілі бір аралықпен жиырылып, босаңсиды. Осы қимылдардың арқасында тағам ұсақталады, қорытылады және ішектерде жылжиды. Ас қорыту үдерісі дұрыс жүруі үшін моториканың тұрақты жұмыс істеуі қажет. Моторика тек ас қорыту үшін ғана емес, қоректік заттардың сіңірілуі үшін де маңызды. Қимылдардың баяулауы немесе жеделдеуі түрлі ас қорыту мәселелеріне себеп болуы мүмкін.
Моторика бұзылысы деген не? Ол нені білдіреді?
Моторика бұзылысы — ас қорыту жүйесі мүшелерінің қалыпты қимыл тәртібінің бұзылуы. Ол бұлшықеттердің жеткілікті жұмыс істемеуі немесе шамадан тыс жұмыс істеуі нәтижесінде пайда болуы мүмкін.
Кейбір адамдарда өңештегі бұлшықеттер жеткілікті жиырыла алмайды. Ал кейбіреулерде асқазанның немесе ішектердің босау уақыты ұзаруы мүмкін. Қимылдардағы бұл өзгерістер күнделікті өмірге әсер ететін белгілерге әкелуі мүмкін. Жұтыну кезінде тұрып қалу сезімі, ерте тою, жүрек айну, созылмалы іш қату немесе іштің кебуі сияқты шағымдар моторика бұзылыстарымен байланысты болуы мүмкін. Шағымдардың себебін тексерулер арқылы анықтауға болады.
Моторика бұзылысының қандай түрлері бар?
Ас қорыту жүйесінің әртүрлі бөліктерінде түрлі моторика бұзылыстары байқалуы мүмкін. Мәселе орналасқан аймаққа қарай белгілер де өзгеше болуы мүмкін.
Жиі кездесетін моторика бұзылысы түрлері:
- Ахалазия
- Өңештің диффузды спазмы
- Гастропарез
- Функционалдық диспепсия
- Тітіркенген ішек синдромы
- Созылмалы ішектік псевдообструкция
- Тоқ ішек моторикасының бұзылыстары
- Созылмалы іш қатумен байланысты ішек қимылының бұзылыстары
Өңешке әсер ететін бұзылыстарда жұтынудың қиындауы алдыңғы орында болса, ішектерге әсер ететін жағдайларда іш қату немесе іштің кебуі жиірек байқалуы мүмкін. Диагноз қою барысында пациенттің белгілері мен тексеру нәтижелері бірге бағаланады.
Моторика бұзылысының себептері қандай?
Ас қорыту жүйесінің қимылдарын басқаратын жүйкелер, бұлшықеттер мен гормондар арасында күрделі байланыс бар. Бұл механизмдердегі кез келген мәселе моторика бұзылысына әкелуі мүмкін.
Моторика бұзылысына себеп болуы мүмкін жағдайлардың қатарында мыналар бар:
- Қант диабеті
- Неврологиялық аурулар
- Дәнекер тін аурулары
- Аутоиммундық аурулар
- Кейбір дәрілерді қабылдау
- Бұрын жасалған хирургиялық араласулар
- Бұлшықет аурулары
- Гормондық бұзылыстар
Кейбір пациенттерде айқын себеп анықталмауы мүмкін. Мұндай жағдайларда егжей-тегжейлі бағалау қажет болуы мүмкін. Ерте диагноз қою ықтимал асқынулардың алдын алу тұрғысынан маңызды.
Моторика бұзылысының белгілері қандай?
Белгілер зақымдалған мүшенің түріне қарай өзгеруі мүмкін. Кейбір адамдарда жеңіл шағымдар байқалса, кейбір пациенттерде өмір сапасына айтарлықтай әсер ететін мәселелер пайда болуы мүмкін.
Жиі кездесетін белгілер:
- Жұтынудың қиындауы
- Кеуде ауырсынуы
- Жүрек айну
- Құсу
- Іштің кебуі
- Іштің ауыруы
- Іш қату
- Іш өту
- Ерте тою сезімі
- Түсініксіз салмақ жоғалту
Белгілер ұзақ уақыт сақталған жағдайда бағалау жүргізу маңызды. Ас қорыту жүйесі шағымдарының себебі тек моторика бұзылысы болмауы мүмкін болғандықтан, егжей-тегжейлі тексеру қажет болуы мүмкін.
Моторика бұзылысының диагнозы қалай қойылады?
Диагноз қою үдерісі егжей-тегжейлі анамнез жинаудан басталады. Шағымдардың ұзақтығы, жиілігі және күнделікті өмірге әсері бағаланады. Физикалық тексеруден кейін кейбір бейнелеу және зертханалық талдаулар тағайындалуы мүмкін. Мақсат — ұқсас белгілерге әкелуі мүмкін басқа ауруларды жоққа шығару.
Нақты диагноз көбінесе арнайы моторика тексерулері арқылы қойылады. Қолданылатын тексеру түрі белгілер орналасқан аймаққа қарай анықталады. Дұрыс диагноздың арқасында қолайлы емдеу жоспарын құруға болады.
Моторика бұзылысына тексеру қалай жүргізіледі?
Моторика бұзылысына тексеру ас қорыту жүйесіндегі бұлшықет қимылдарын бағалау мақсатында жүргізіледі. Тексерудің түрі зерттелетін мүшеге қарай өзгеруі мүмкін.
Өңеш моторикасын бағалау қажет болса, әдетте манометрия тексеруіне басымдық беріледі. Жіңішке әрі иілгіш катетер мұрын арқылы енгізіліп, өңешке орналастырылады. Пациент белгілі бір аралықпен су жұтады және бұлшықет қимылдары тіркеледі.
Асқазанды немесе ішектерді бағалау қажет болғанда басқа тексеру әдістері қолданылуы мүмкін. Алынған деректер компьютерде талданады. Араласу ұзақтығы қолданылатын әдіске қарай өзгергенімен, тексерулердің көбі қысқа уақытта аяқталады.
Моторика тексеруі қалай жасалады?
Моторика тексеруі кезінде алдымен пациенттен белгілі бір уақыт аш болу сұралуы мүмкін. Дайындық үдерісі жүргізілетін тексеруге қарай өзгереді. Тексеру кезінде өлшеу құрылғылары ас қорыту жүйесіндегі бұлшықет қимылдарын тіркейді. Жиырылулардың күші, жиілігі және үйлесімділігі бағаланады.
Кейбір тексерулерде пациент сұйықтық немесе арнайы құрамды тағам қабылдауы мүмкін. Ал кейбіреулерінде тек өлшеу жүргізіледі. Ол ауыртпайтын араласулардың қатарына жатқанымен, аздаған жайсыздық сезімі пайда болуы мүмкін. Нәтижелерді маман дәрігер бағалап, диагноз қою үдерісіне үлес қосады.
Моторика бұзылыстарын емдеудің қандай нұсқалары бар?
Емдеу жоспары моторика бұзылысының түріне және ауырлығына қарай анықталады. Әр пациентке бірдей тәсіл қолданылмайды.
Емдеу нұсқаларының қатарында мыналар болуы мүмкін:
- Тамақтану тәртібін өзгерту
- Дәрімен емдеу
- Ішек қимылдарын реттейтін ем
- Эндоскопиялық араласулар
- Ботулин токсинін енгізу
- Хирургиялық әдістер
Кейбір пациенттерде өмір салтын өзгерту айтарлықтай пайда әкелуі мүмкін. Тамақтану тәртібін өзгерту немесе белгілі бір тағамдардан аулақ болу ұсынылуы мүмкін. Емдеу үдерісін тұрақты бақылау маңызды. Шағымдардың өзгеруіне қарай емдеу жоспары жаңартылуы мүмкін.
Басқа моторика тексерулері
Ас қорыту жүйесінің әртүрлі аймақтарын бағалау мақсатында түрлі моторика тексерулері жүргізілуі мүмкін. Әр тексеру әртүрлі функцияны зерттеуге бағытталған.
Жиі қолданылатын тексерулердің қатарында мыналар бар:
- Өңеш манометриясы
- Аноректалдық манометрия
- Антродуоденалдық манометрия
- Тоқ ішек арқылы өту уақытын анықтау тесті
- Асқазанның босауын бағалайтын сцинтиграфия
- Сымсыз моторика капсуласы
- Баростат зерттеулері
Тексеру пациенттің белгілеріне қарай таңдалады. Қажетсіз тексерулерден аулақ болу диагноз қою үдерісінің тиімдірек жүруін қамтамасыз етеді. Дұрыс тексеру таңдау моторика бұзылысының себебін анықтауда маңызды рөл атқарады.
Моторика туралы жиі қойылатын сұрақтар
Моторика бұзылысы қауіпті ме?
Моторика бұзылысының әсері астарындағы себепке байланысты. Кейбір жағдайларда жеңіл белгілер байқалса, кейбір жағдайларда тамақтану мәселелері және өмір сапасының айтарлықтай төмендеуі орын алуы мүмкін.
Моторика тексеруі ауырта ма?
Моторика тексерулерінің басым бөлігі ауыртпайды. Араласу кезінде аздаған жайсыздық сезімі пайда болуы мүмкін, бірақ әдетте оны жақсы көтереді.
Моторика бұзылысы толық жазыла ма?
Сауығу бұзылыстың түріне және себебіне байланысты. Кейбір пациенттерде белгілерді емдеу арқылы айтарлықтай бақылауға алуға болады. Ал кейбір жағдайларда ұзақ мерзімді бақылау қажет болуы мүмкін.
Anadolu-дағы «Гастроэнтерология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Бұл жағдайдың негізгі мәні қандай?
Асқазан-ішек моторикасы — өңештен тоқ ішекке дейін тағам мен қалдықты алға жылжытатын бұлшықет жиырылуы мен жүйкелік үйлесім.
Нені ескеру керек?
Бұзылса жұтыну қиындығы, ерте тою, жүрек айну, кебу, іш қату немесе іш өту болуы мүмкін; ахалазия және гастропарез мысал.
Қалай бағаланады?
Өңеш манометриясы, асқазан босау сцинтиграфиясы, транзит тесттері және құрылымдық себепті жоққа шығаратын эндоскопия/бейнелеу қолданылады.
Қашан маманға қаралу керек?
Тоқтамайтын құсу, қатты іш кебуі, сусыздану, қан кету немесе салмақтың айқын жоғалуы шұғыл немесе жедел бағалауды қажет етеді.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.