Бүйрек тастары несептегі минералдар мен басқа заттар кристалданғанда түзіледі. Кіші тас өздігінен шығуы мүмкін, бірақ бітелу, инфекция немесе қатты ауырсыну жедел бағалауды қажет етеді. Ем тас көлемі, орны және бүйрек қызметіне қарай таңдалады. Ем немесе бақылау тәсілі нақты себепке, ауырлыққа, адамның жасына, қосымша ауруларына және клиникалық бағалауға қарай жеке таңдалады.
Бүйрек тасы — өте жиі кездесетін және әдетте қатты ауырсынумен көрінетін несеп шығару жүйесі проблемаларының бірі. Бүйректің ішінде немесе несеп жолдарында минералдар мен тұздардың жиналып кристалдануы нәтижесінде пайда болатын бұл тастар әртүрлі мөлшерде және пішінде дамуы мүмкін. Ұсақ тастар байқалмай несеппен шығып кетуі мүмкін, ал ірі тастар несеп жолдарын бітеп, қатты жайсыздық пен ауырсынуға әкелуі мүмкін.
Бүйрек тасы дегеніміз не?
Бүйрек тасы — бүйректерде несептің құрамындағы кейбір минералдар мен тұздардың уақыт өте келе кристалданып, бірігіп, қатты түзіліс түзуі нәтижесінде пайда болатын денсаулық мәселесі. Медициналық әдебиетте «нефролитиаз» немесе «уролитиаз» деп аталады. Қалыпты жағдайда бұл заттар несеппен бірге шығарылады; алайда түрлі себептермен несептегі сұйықтық мөлшері азайғанда немесе осы заттардың мөлшері артқанда тас түзілуі мүмкін. Бүйректе басталған бұл түзіліс уақыт өте келе несепағарға қарай жылжып, сол жерде бітелуге себеп болуы мүмкін.
Бүйрек тасының қандай түрлері бар?
Бүйрек тастары химиялық құрамына қарай әртүрлі топтарға бөлінеді. Бұл жіктеу емдеу мен алдын алу стратегияларын анықтауда өте маңызды. Тастың әр түрі әртүрлі себептермен пайда болады және қайталану қаупі де әртүрлі болуы мүмкін. Зертханада жүргізілетін тас талдауы тастың қай түрге жататынын анықтауға көмектеседі. Бүйрек тасының түрлері:
- Кальций оксалаты тастары: Ең жиі кездесетін тас түрі. Оксалатты шамадан тыс тұтынумен (саумалдық, шоколад және т.б.) немесе сұйықтықты аз ішумен байланысты.
- Кальций фосфаты тастары: Сирегірек кездеседі. Әдетте несеп ұзақ уақыт сілтілі күйде қалған жағдайларда түзіледі.
- Несеп қышқылы тастары: Ағзада пурин алмасуының бұзылуы немесе етті шамадан тыс жеу салдарынан түзіледі. Әдетте қышқыл несепте дамиды.
- Струвит тастары (инфекциялық тастар): Несеп жолдарының инфекцияларына байланысты түзіледі. Тез өсіп, бүйректі толтыратындай үлкен болуы мүмкін.
- Цистин тастары: Тұқым қуалайтын ауру — цистинурияның салдарынан пайда болады. Сирек кездесетін, бірақ емдеу қиын тас түрлерінің бірі.
- Аралас тастар (аралас құрамды): Екі немесе одан да көп компоненттің бірігуінен түзіледі.
Бүйрек тасының белгілері қандай?
Бүйрек тасы кішкентай кезінде көбінесе байқалмай несеппен шығып кетуі мүмкін. Алайда тас үлкейген сайын немесе несеп жолдарында жылжыған сайын айқын әрі көбінесе шыдатпайтын ауырсынумен көрінеді. Тастың орналасқан жері мен мөлшеріне қарай белгілер жеңіл жайсыздықтан қатты ауырсынуға дейін өзгеруі мүмкін. Әсіресе тас несепағар деп аталатын несеп өзегіне түскенде спазмдық әрі кенеттен болатын ауырсынулар пайда болады. Бұл ауырсынулар көбінесе беліңнің бүйір жағында басталып, іштің төменгі бөлігіне және шапқа қарай таралады.
Бүйрек тасының белгілері:
- Бүйірдегі қатты ауырсыну (бүйрек шаншуы): Ең кең таралған белгі; толқын тәрізді келіп-кетеді.
- Іштің төменгі бөлігінде немесе шапта ауырсыну: Тас несепағарға түскенде шапқа қарай таралатын ауырсыну сезілуі мүмкін.
- Несепте қан болуы (гематурия): Несептің қызғылт, қызыл немесе қоңыр түсті болуы тастың несеп жолын тітіркендіргенін көрсетеді.
- Несеп шығарғанда күйдіру және ауырсыну: Әсіресе тас қуыққа жақындағанда байқалады.
- Жиі несеп шығару қажеттілігі: Тастың қуыққа жақындығы несеп шығару сезімін күшейтуі мүмкін.
- Жүрек айну және құсу: Қатты ауырсыну асқазан-ішек жүйесіне әсер етуі мүмкін.
- Қызба және қалтырау: Таспен бірге инфекция болса пайда болуы мүмкін; бұл жағдай шұғыл араласуды қажет етеді.
- Несептің жағымсыз иісі және лайлануы: Несеп жолдарының инфекциясымен бірге байқалуы мүмкін.
Осы белгілердің біреуі немесе бірнешеуі пайда болғанда, әсіресе ауырсыну қатты болса немесе қызба қосарланса, уақыт жоғалтпай медициналық мекемеге жүгіну керек.
Бүйрек тасы неден пайда болады?
Бүйрек тасының түзілуінің астарындағы себептер әдетте несепте тас түзетін заттардың (кальций, оксалат, несеп қышқылы сияқты) көптігі немесе осы заттарды еріткен сұйықтықтың (су сияқты) жеткіліксіздігі болып табылады. Қалыпты жағдайда несеп бұл заттарды ерітіп сыртқа шығарады; алайда бұл тепе-теңдік бұзылғанда кристалдар түзіліп, уақыт өте келе бірігіп тасқа айналады. Тас түзілуіне генетика, тамақтану әдеттері, қоршаған орта жағдайлары және кейбір денсаулық мәселелері де әсер етуі мүмкін. Бүйрек тасының түзілуіне себеп болуы мүмкін негізгі факторлар төменде келтірілген:
- Сұйықтықты жеткіліксіз ішу: Ең кең таралған қауіп факторы. Қоюланған несеп кристалдардың түзілуіне жағдай жасайды.
- Тұзды, ақуызды және оксалатты шамадан тыс тұтыну: Әсіресе жануар ақуызы мен тұзды тұтыну кальцийдің шығарылуын арттырып, тас түзілуін қоздыруы мүмкін.
- Генетикалық бейімділік: Отбасында бүйрек тасы болғандарда қауіп жоғары.
- Несеп жолдарының инфекциялары: Әсіресе струвит тастарының дамуында маңызды рөл атқарады.
- Семіздік және қимылсыздық: Зат алмасуына теріс әсер етіп, тас қаупін арттыруы мүмкін.
- Кейбір созылмалы аурулар: Подагра, гиперпаратиреоз және Крон ауруы сияқты жағдайлар тас түзілуін жеңілдетуі мүмкін.
- Кейбір дәрілер мен қоспалар: Кальций немесе C витамині сияқты жоғары дозада қолданылатын қоспалар қауіпті арттыруы мүмкін.
- Тамақтанудағы теңгерімсіздік: Талшыққа кедей, өңделген тағамға бай тамақтану тас түзілуін жеңілдетуі мүмкін.
Бүйрек тасына не көмектеседі?
Бүйрек тасына көмектесетін тәсілдер әдетте тастың мөлшеріне, орналасқан жеріне және науқастың жалпы денсаулық жағдайына қарай өзгереді. Ұсақ тастар көбінесе дәрі-дәрмекпен емдеу және өмір салтын өзгерту арқылы өздігінен түсуі мүмкін. Бұл кезеңде науқастың жеткілікті мөлшерде сұйықтық ішуінің маңызы зор. Көп су ішу несеп жолдарының тазаруына көмектесумен қатар тастың ағзадан табиғи жолмен шығуын да жеңілдетеді. Тәулігіне кемінде 2,5–3 литр су ішу тас түзілуінің алдын алу және бар тастарды жылжыту үшін ең негізгі әрі тиімді қадам.
Бүйрек тасын қалай түсіруге болады?
Бүйрек тасын түсіру үдерісі тастың диаметріне, пішініне және орналасқан аймағына қарай өзгеше болады. 5 мм-ден кіші тастар әдетте хирургиялық араласусыз несеп арқылы ағзадан шығуы мүмкін. Бұл кезеңде көп су ішу, тұрақты қозғалыс және несеп жолдарын босаңсытатын дәрілерді қолдану тиімді. Су ішу көбейген сайын бүйректер қарқынды жұмыс істеп, несеп мөлшері артады және тастың жылжуы жеңілдейді. Алайда бұл үдеріс кейде ауырсынумен жүруі мүмкін және тас жылжығанда несепағарды тітіркендіруі мүмкін. Сондықтан ауырсынуды бақылауға алу үшін ауырсынуды басатын және спазмды басатын дәрілер қолданылады.
Кейбір жағдайларда тастың түсуін жеңілдету үшін тамсулозин сияқты дәрілер де тағайындалуы мүмкін. Бұл дәрілер несепағар деп аталатын несеп өзегінің босаңсуына көмектесіп, тастың жылжуын жеңілдетеді. Тастың мөлшері 1 см және одан үлкен болса немесе несеп жолын бітеп, бүйрек қызметіне қауіп төндірсе, араласу қажет болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда әдетте лазермен ұсақтау (URS), дыбыс толқындарымен ұсақтау (ESWL) немесе бүйрекке жабық операция сияқты әдістер қолданылады.
Бүйрек тасын түсіру үшін не жеу керек?
Бүйрек тасын емдеуде тамақтану тастың түзілуінің алдын алу үшін де, бар тастың түсуін жеңілдету үшін де өте маңызды. Дұрыс тағамдармен ағзаның сұйықтық тепе-теңдігі сақталады, несеп жолдары қолдау табады және тас түзілуіне себеп болатын заттардың жиналуын азайтуға болады.
Әсіресе көп су ішу тасты түсіру үдерісіндегі ең маңызды қадам. Өйткені су бүйректерден көбірек несеп шығуын қамтамасыз етіп, тастың жылжуын жеңілдетеді. Сонымен қатар кейбір жемістер мен көкөністер табиғи несеп айдайтын әсер көрсетіп, бұл үдеріске үлес қосуы мүмкін. Тастың түсуін жеңілдетуі мүмкін кейбір тағамдар:
- Лимонды су: Лимонда цитрат болғандықтан тас түзілуінің алдын алуға көмектеседі және несепті сілтілі етеді.
- Ақжелкен: Табиғи несеп айдайтын құрал және токсиндердің шығарылуына көмектесуі мүмкін.
- Қияр мен қарбыз: Құрамында су көп бұл жемістер мен көкөністер несеп ағынын арттырып, тастың жылжуын жеңілдетуі мүмкін.
- Алма сірке суы: Күнделікті тамақтануға шектеулі мөлшерде қосу тас түзілуінен қорғауы мүмкін.
- Толық дәнді дақылдар мен талшықты тағамдар: Ас қорытуды қолдайды, ағзаның қышқыл-сілті тепе-теңдігін сақтайды.
- Тұзы аз және ақуызы төмен тағамдар: Тұз бен жануар ақуызын шамадан тыс тұтыну тас түзілуін арттыруы мүмкін болғандықтан, осы топтарға назар аудару керек.
- Қаражидек пен мүкжидек: Антиоксиданттық қасиеттерімен белгілі бұл жидектер несеп жолдарының денсаулығын қолдайды.
Бүйрек тасының ауырсынуы қалай басылады?
Бүйрек тасын түсіру кезіндегі ауырсыну әдетте өте қатты әрі түйіле ауыратын сипатта болады. Бұл ауырсынулар «бүйрек шаншуы» деп аталады және тас несеп жолдарымен жылжып бара жатқанда пайда болады. Тастың орналасуы мен мөлшеріне қарай ауырсыну белге, бүйірге, іштің төменгі бөлігіне немесе шапқа дейін таралуы мүмкін. Бүйрек тасының ауырсынуы уақытша болғанымен, шыдатпайтын деңгейге жеткенде медициналық араласу қажет болуы мүмкін. Бүйрек тасының ауырсынуын жеңілдетуге көмектесетін тәсілдер:
- Көп су ішу: Жеткілікті сұйықтық ішу тастың жылжуын жеңілдетіп, ауырсынуды азайтуы мүмкін. Алайда ауырсыну өте қатты болған жағдайларда су ішу бақыланатын болуы керек.
- Жылы грелка қою: Бел аймағына берілетін жылу бұлшықеттерді босаңсытып, ауырсынуды жеңілдетуі мүмкін.
- Баяу қарқынмен жаяу жүру: Жеңіл қимылдар тастың орнын ауыстыруына көмектесуі мүмкін.
- Жатқан қалыпта демалу: Ағзаға күш түсірмей тынығу ауырсыну толқындарының бәсеңдеуіне ықпал етуі мүмкін.
- Хирургиялық араласу: Ауырсынуды тудыратын тас өте үлкен болса немесе бітелуге әкелсе, хирургиялық нұсқалар қарастырылады.
Бүйрек тасына операция
Бүйрек тасына операция әдетте тас өздігінен түспеген, өте үлкен болған, несеп жолын бітеген немесе ауыр инфекцияларға әкелген жағдайларда қарастырылады. Ұсақ тастар көбінесе дәрі-дәрмекпен емдеу және өмір салтын өзгерту арқылы ағзадан шығуы мүмкін болса, 1 сантиметрден асатын тастарда немесе бүйрек қызметіне қауіп төндіретін бітелулерде хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Бүгінде бүйрек тасына операциялар ашық хирургияның орнына аз инвазивті, яғни жабық әдістермен жүргізіледі және осының арқасында науқастың жазылу мерзімі қысқарады.
Ең жиі қолданылатын хирургиялық әдістердің бірі — ESWL (дене сыртынан дыбыс толқындарымен тасты ұсақтау). Бұл әдісте науқасқа анестезия жасалмай, дыбыс толқындарымен тас ұсақ бөліктерге бөлінеді және оның несеппен шығуы қамтамасыз етіледі. Егер тас үлкенірек болса немесе несепағарға қысылып қалса, URS (уретероскопия) деп аталатын эндоскопиялық әдіспен тас бөлшектенеді немесе алынады. PNL (тері арқылы нефролитотомия) — арқа аймағынан шағын тілік арқылы бүйрекке жетіп, тасты алу әдісі және ол ірі тастарда таңдалады. Сирек болса да, кейбір ерекше жағдайларда ашық хирургия қажет болуы мүмкін.
Бүйрек тасымен қай бөлім айналысады?
Бүйрек тасы шағымы бар науқастар жүгінуі тиіс мамандық саласы — урология бөлімі. Урология — бүйректерге, несеп жолдарына, қуыққа және жыныс мүшелеріне қатысты аурулардың диагностикасы мен емдеуімен айналысатын медицина саласы. Бүйрек тасының диагнозы әдетте науқастың шағымдарын бағалаудан басталады, содан кейін ультрадыбыстық зерттеу, рентген немесе компьютерлік томография сияқты бейнелеу әдістерімен нақтыланады. Қажет болған жағдайларда несеп және қан талдаулары да жүргізіледі.
Anadolu-дағы «Урология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Бүйрек тастары дегеніміз не?
Бүйрек тастары несепте кальций, оксалат, фосфат, несеп қышқылы немесе цистин сияқты заттар шоғырланып, кристалданғанда түзілетін қатты шөгінділер. Олар бүйректе қалуы немесе несепағарға өтіп, несеп ағымын бөгеп, қатты ауырсыну туғызуы мүмкін. NHS дерегіне сай, бүйрек тасы 10 адамның 1-інен көбінде кездеседі. NICE пациент ақпараты бойынша өмірінің бір кезеңінде шамамен 20 ер адамның 3-і және 20 әйелдің 2-і бүйрек тасын бастан кешіреді; тас болған адамдардың жартысына дейіні 5 жыл ішінде қайта тас түзуі мүмкін.
Бүйрек тастарының қандай түрлері бар?
Негізгі түрлер химиялық құрамына қарай бөлінеді және алдын алу тәсілі соған байланысты өзгеруі мүмкін. Тас түрі | Құрамы немесе байланысы | Негізгі ерекшелік Кальций тастары | Көбіне кальций оксалаты, кейде кальций фосфаты | Ең жиі топ Несеп қышқылы тастары | Тұрақты қышқыл несеппен және кей метаболикалық/диеталық факторлармен байланысты | Таңдалған пациенттерде несепті сілтілеуге жауап беруі мүмкін Струвит тастары | Кей несеп жолы инфекцияларымен байланысты | Тез өсіп, ірі болуы мүмкін Цистин тастары | Тұқым қуалайтын цистинуриядан туындайды.
Бүйрек тасының белгілері қандай?
Тас қозғалып немесе несеп жолын бөгемейінше симптом бермеуі мүмкін. Классикалық белгі — бүйрек шаншуы: бүйір немесе арқадан іштің төменгі бөлігіне не шапқа тарайтын, толқын тәрізді өте қатты ауырсыну. Басқа белгілерге несептегі қан, жүрек айну немесе құсу, несеп шығарғанда ауырсыну не күйдіру, жиі немесе шұғыл несеп шығару, лайлы немесе жағымсыз иісті несеп, инфекция болса қызба не қалтырау, ал ауыр бітелуде несеп мөлшерінің азаюы жатады. Несепағарды бөгеген тас бүйрек инфекциясына ықпал етуі мүмкін. Бүйрек шаншуымен бірге қызба, қалтырау.
Бүйрек тастары неге түзіледі?
Бүйрек тасы несеп белгілі заттар кристалданатындай қоюланған кезде түзіледі. Сұйықтықты аз ішу — өзгертуге болатын маңызды фактор, бірақ қауіп генетикаға, медициналық жағдайларға, дәрілерге, рационға және несеп химиясына да байланысты. Қауіп факторларына сусыздану немесе несеп көлемінің ұзақ аз болуы; адамның өзінде немесе отбасында тас болуы; қайталамалы несеп жолы инфекциялары; подагра немесе несеп қышқылының жоғары болуы; гиперпаратиреоз немесе несеп кальцийінің көп болуы; цистинурия және басқа тұқым қуалайтын бұзылыстар; ішектің қабыну.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.