Дампинг синдромы тағам асқазаннан аш ішекке тым жылдам өткенде пайда болады және көбіне асқазан немесе өңеш операциясынан кейін кездеседі. Ерте белгілерге іштің түйілуі, диарея, жүрек айну, жүрек қағуы және бас айналу жатады; кеш эпизодтар гипогликемиямен байланысты болуы мүмкін. Ем әдетте тамақтану тәртібін өзгертуден басталады.
Дампинг синдромы — ас қорыту жүйесінің жұмысында елеулі теңгерімсіздік тудыратын, әсіресе асқазанға жасалған операциялардан кейін жиі кездесетін бұзылыс. Бұл синдромда асқазан құрамы қорытылу үшін жеткілікті ыдырамай, аш ішекке тым жылдам өтеді. Бұл жағдай ас қорыту жүйесіне де, қанайналым жүйесіне де кенеттен әсер етіп, түрлі белгілерге әкеледі. Ерте және кеш дампинг деп екі түрде көрінуі мүмкін бұл синдром күнделікті өмір сапасына айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Әсіресе тамақтан кейін кенеттен басталатын бас айналу, жүректің қатты соғуы, тершеңдік, іш ауыруы және іш өту сияқты шағымдар бұл аурудың тән көрсеткіштерінің қатарына жатады. Ерте диагностика мен дұрыс басқарудың арқасында дампинг синдромын бақылауға алуға болады және науқастар қалыпты өмірін салауатты түрде жалғастыра алады.
Дампинг синдромы дегеніміз не?
Дампинг синдромы — асқазан құрамының аш ішекке қалыптыдан жылдамырақ өтуі нәтижесінде пайда болатын ас қорыту бұзылысы. Бұл жағдай әдетте асқазанға операция жасалған науқастарда, әсіресе гастрошунттау (gastric bypass), асқазан резекциясы немесе ваготомия сияқты операциялардан кейін байқалады. Асқазанның кішіреюі немесе оның босау жылдамдығының артуы тағамдардың жеткілікті қорытылмай ішекке жетуіне әкеледі. Нәтижесінде ас қорыту жүйесінде де, қанайналым жүйесінде де кенеттен өзгерістер пайда болады. Дампинг синдромы ерте және кеш дампинг деп екі түрлі уақыт аралығында көрінуі мүмкін. Ерте дампинг тамақтанғаннан кейінгі алғашқы 30 минут ішінде басталса, кеш дампинг әдетте тамақтан кейін 1–3 сағаттан соң дамиды.
Дампинг синдромының белгілері қандай?
Дампинг синдромының белгілері асқазанның жылдам босауы тудыратын гормондардың кенеттен бөлінуімен, сұйықтық теңгерімсіздіктерімен және қандағы қант деңгейінің құбылуымен байланысты. Ерте кезеңде байқалатын симптомдар ішекке жылдам өткен тағамдардың осмостық әсерімен сұйықтықтың тартылуына байланысты. Ал кеш кезеңдегі белгілер инсулиннің кенеттен бөлінуімен және гипогликемиямен байланысты.
Негізгі белгілерді былай тізуге болады:
- Тамақтан кейін кенеттен басталатын қатты жүрек айнуы
- Іш аймағындағы түйілу тәрізді ауырсыну
- Іш өту және ішектің шұрылдауы
- Кенеттен қызару (флашинг) және беттің ысу сезімі
- Жүректің жиі соғуы (тахикардия)
- Тершеңдік және суық тер басу
- Бас айналу, есеңгіреу сезімі
- Шаршау және әлсіздік
- Тамақтан кейін 1–3 сағаттан соң дамитын қатты аштық сезімі мен қалтырау
- Қандағы қанттың кенеттен төмендеуіне байланысты көрудің бұлыңғырлануы және зейін шоғырландырудың бұзылуы
Дампинг синдромы екі түрлі уақыт аралығында пайда болады. Ерте дампинг тамақтанғаннан кейінгі алғашқы 10–30 минут ішінде дамиды және ішекке жылдам өткен тағамдар тудыратын сұйықтық жоғалтуымен байланысты. Бұл кезеңде науқаста кенеттен басталатын іштің түйілуі, жүрек айнуы, жүректің қатты соғуы, тершеңдік және бас айналу болуы мүмкін. Ал кеш дампинг әдетте тамақтанғаннан кейін 1–3 сағаттан соң пайда болады және инсулиннің бөлінуіне байланысты қандағы қанттың кенеттен төмендеуімен байланысты. Кеш дампинг ұстамаларында қатты аштық сезімі, қалтырау, әлсіздік және көрудің бұлыңғырлануы сияқты белгілер басым болады.
Дампинг синдромы тек физикалық белгілермен шектелмейді; сонымен қатар психологиялық әсерлер де тудыруы мүмкін. Әсіресе тамақтан кейінгі ұстамалардан қорқу науқастарда тамақтанудан бас тартуға, әлеуметтік ортада тамақтанғысы келмеуге және мазасыздық бұзылыстарына әкелуі мүмкін. Сондықтан емде тамақтануды реттеумен қатар психологиялық қолдау да маңызды.
Дампинг синдромы неліктен пайда болады?
Дампинг синдромының ең жиі себебі — асқазанға жасалатын операциялар. Асқазанды кішірейтетін немесе асқазанның қақпақшалы (пилорус) бұлшықетін жұмыстан шығаратын операциялар тағамдардың аш ішекке бақылаусыз өтуіне әкеледі. Қалыпты жағдайда асқазан тағамдарды ыдыратып, ішекке біртіндеп жеткізеді. Алайда операциядан кейін бұл механизм бұзылғанда, қорытылмаған тағамдар тікелей аш ішекке өтіп, ішектерде сұйықтықтың кенеттен өзгеруіне және гормондардың бөлінуіне себеп болады. Сонымен қатар қанты жоғары тағамдар немесе сұйықтықты шамадан тыс ішу бұл үдерісті қоздырып, симптомдардың күшеюіне әкелуі мүмкін.
Дампинг синдромы қалай анықталады?
Диагностика әдетте науқастың анамнезі мен бұрын жасалған операциялары туралы мәліметтен басталады. Асқазанға операция жасалған науқастарда тамақтан кейін пайда болатын тән белгілер диагноз қоюда күшті негіз береді. Дәрігер шағымдардың тамақпен байланысын бағалайды және қандағы қант талдаулары арқылы гипогликемия ұстамаларын растайды. Кейбір жағдайларда асқазанның босау жылдамдығын өлшеу үшін сцинтиграфия сияқты бейнелеу әдістері қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар эндоскопия арқылы асқазан мен ішек құрылымы бағаланып, ас қорыту жүйесінің басқа аурулары жоққа шығарылады.
Дампинг синдромы қалай емделеді?
Емнің негізгі мақсаты — асқазанның босау жылдамдығын азайту, белгілерді жеңілдету және өмір сапасын арттыру. Бірінші кезектегі ем — тамақтану әдеттерін реттеу. Науқастарға шағын порциялармен, жиі тамақтану ұсынылады. Қанты жоғары тағамдардан аулақ болып, талшыққа бай тағамдар мен ақуызы басым диетаны таңдау қажет. Тамақтану кезінде сұйықтықты көп ішпеу, сұйықтықты тамақтан кейін 30–60 минуттан соң ішу ұсынылады. Дәрілік емде асқазанның босау жылдамдығын баяулататын дәрілер қолданылуы мүмкін. Ауыр әрі бақыланбайтын жағдайларда хирургиялық түзету емшаралары қажет болуы мүмкін.
Асқазанға операция жасалған науқастарда дампинг синдромының алдын алу үшін операциядан кейінгі тамақтану жоспары шешуші рөл атқарады. Ақуызы жоғары, қанты аз және талшыққа бай тағамдарды таңдау; тамақты баяу жеу; сұйықтықты тамақтану кезінде емес, тамақтан кейін 30–60 минуттан соң ішу сияқты қарапайым шаралар дампинг синдромының қаупін едәуір азайтады.
Дампинг синдромы бар адамдар нені жемеуі керек?
Дампинг синдромында тамақтану — емнің ең маңызды кезеңдерінің бірі. Кейбір тағамдар асқазанның босауын жеделдетіп, симптомдарды қоздыруы мүмкін.
Аулақ болу қажет тағамдар:
- Жай қанттар: Қантты тәттілер, кәмпиттер, тосап, бал, шоколад, кекс, торт
- Қантты сусындар: Газдалған сусындар, жеміс шырындары, энергетикалық сусындар
- Ақ ұннан жасалған өнімдер: Ақ нан, макарон, бөрек, тоқаш
- Майға қуырылған тағамдар: Қуырылған картоп, майға қуырылған қамыр өнімдері
- Тым тұзды жеңіл тағамдар: Чипсы, тұзды крекерлер
- Лактозасы көп сүт өнімдері: Майлылығы толық сүт, балмұздақ (әсіресе ерте кезеңде)
- Тым ыстық немесе тым суық тағамдар мен сусындар (асқазан бұлшықеттеріне кенеттен әсер етіп, босауды жеделдетуі мүмкін)
Дампинг синдромы туралы дұрыс деп саналатын қате түсініктер қандай?
Дампинг синдромына қатысты қоғамда көптеген қате сенімдер бар. Бұл қате түсініктер ем барысына теріс әсер етуі мүмкін. Ең кең таралған қате түсініктерді былай тізуге болады:
- «Дампинг синдромы тек асқазан операциясынан кейін болады.» Хирургия ең жиі себеп болғанымен, кейбір гормондық бұзылыстар мен диабеттік гастропарездан кейін де байқалуы мүмкін.
- «Тек тәтті жеу дампинг синдромына әкеледі.» Тәттілер қоздырғыш болғанымен, тым майлы, ұнды немесе тез жейтін тағамдар да осындай әсер көрсетуі мүмкін.
- «Ем тек дәрімен жүргізіледі.» Көптеген жағдайларда өмір салты мен тамақтанудағы өзгерістер емнің негізін құрайды.
- «Бұл ауру тұрақты, жазылмайды.» Тамақтану тәртібі мен дәрілік ем арқылы науқастардың көпшілігінде симптомдарды бақылауға алуға болады.
- «Аз жеу жеткілікті.» Аз жеумен қатар дұрыс тағамдарды таңдау да маңызды. Тағамды дұрыс таңдамау шағын порцияларда да белгілерді қоздыруы мүмкін.
Anadolu-дағы «Гастроэнтерология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Дампинг синдромы дегеніміз не?
Дампинг синдромы тағам асқазаннан аш ішекке тым жылдам өткенде пайда болады, көбіне асқазан немесе өңеш операциясынан кейін кездеседі. Тұрақты ас қорыту белгілері анамнез, тексеру және қажет болғанда нысаналы зерттеулермен бірге бағалануы тиіс. Клиникалық түсіндіру жалпы симптомдар мен жеке денсаулық жағдайына байланысты.
Неден пайда болады немесе қауіп не арттырады?
Емделмесе бауыр ауруы, тремор, қозғалыс бұзылыстары, сөйлеу өзгерістері, психиатриялық белгілер және Кайзер–Флейшер сақиналары болуы мүмкін.
Қандай белгілер немесе әсерлер болуы мүмкін?
Ол ATP7B геніндегі нұсқалардан туындайды және аутосомды-рецессивті түрде тұқым қуалайды.
Қалай анықталады немесе бағаланады?
Ерте белгілерге тамақтанғаннан кейін іштің түйілуі, диарея, жүрек айну, бет қызаруы, жүрек қағуы және бас айналу жатады; кеш эпизодтар қандағы қанттың төмендеуімен жүруі мүмкін. Тұрақты ас қорыту белгілері анамнез және тиісті зерттеулермен бірге бағаланады.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.