Диетадағы жиі қателерді бағалауда сәнді уәделерден гөрі ғылыми дәлел, жалпы рацион, қоректік қажеттілік және ұзақ мерзімді тұрақтылық маңызды. Теңгерімді тамақтану мен жеке жағдайға сай жоспар қауіпсізірек негіз береді. Ем немесе бақылау тәсілі нақты себепке, ауырлыққа, адамның жасына, қосымша ауруларына және клиникалық бағалауға қарай жеке таңдалады.
Салауатты әрі теңгерімді өмір сүргісі келетін көптеген адамдар салмақты бақылау немесе жалпы денсаулықты жақсарту мақсатында диета ұстануға бет бұрады. Алайда диета кезінде дұрыс ақпараттың болмауы немесе қате әдістерді қолдану қалаған нәтижеге жетуді қиындатуы мүмкін. Тез арықтау үшін жіберілетін қателер зат алмасудың баяулауына, бұлшықет массасының жоғалуына, гормондық теңгерімсіздікке және денсаулыққа қатысты мәселелерге әкелуі мүмкін. Табысты әрі ұзақ сақталатын диета тек салмақ тастауға бағытталмауы керек, сонымен бірге ағзаға қажетті қоректік заттарды қамтамасыз ете отырып, салауатты өмір салтын қолдауы тиіс. Дегенмен көп адам танымал диеталар, дұрыс емес тамақтану әдеттері және ұзақ сақтауға келмейтін қатаң ережелер салдарынан денсаулыққа зиянды нәтижелерге тап болады.
Диета дегеніміз не?
Диета — адамдардың белгілі бір денсаулық мақсатына сай ұстанатын тамақтану тәртібі. Әдетте ол салмақ тастау, салмақ қосу, ауруларды бақылауда ұстау немесе салауатты өмірді сақтау мақсатында қолданылады. Алайда диетаны тек салмақ тастауға арналған үдеріс деп қабылдау қате. Диеталық бағдарламалар мына мақсаттарда қолданылады:
- Салмақты бақылау,
- Бұлшықет массасын сақтау және арттыру,
- Аурулардың алдын алу және денсаулықты қолдау,
- Ас қорыту және иммундық жүйені нығайту,
- Энергия деңгейін көтеру
Әр адамның жасы, жынысы, зат алмасу жылдамдығы, физикалық белсенділік деңгейі және денсаулық жағдайы әртүрлі болғандықтан, диеталық бағдарламалар жеке құрастырылуы керек. Қате және саналы түрде жасалмаған әрекеттер қалаған нәтижеге жетуге кедергі келтіріп, денсаулыққа қатысты мәселелер тудыруы мүмкін.
Диета не үшін ұстанылады?
Диета ұстану себептері жеке мақсаттарға және денсаулық жағдайына қарай өзгеруі мүмкін. Диета ұстанудың ең жиі кездесетін себептері мыналар:
- Артық салмақты тастау немесе қалыпты салмақты сақтау — диета ұстанудың ең жиі себебі.
- Денсаулыққа зиянды салмақ қосу семіздікке әкелуі мүмкін, ал бұл өз кезегінде жүрек аурулары, қант диабеті және буын мәселелері сияқты денсаулық бұзылыстарын тудыруы мүмкін.
- Теңгерімді тамақтану арқылы ағзаға қажетті витаминдер мен минералдар қамтамасыз етіледі.
- Жеткіліксіз немесе шамадан тыс тамақтану иммундық жүйені әлсіретіп, әртүрлі денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін.
- Жоғары қан қысымы, қант диабеті, жүрек-қан тамырлары аурулары, асқазан аурулары және инсулинге төзімділік сияқты ауруларды бақылауда ұстау үшін диета ұсынылады.
- Салауатты тамақтану иммундық жүйені нығайту арқылы көптеген созылмалы аурулардың алдын алуға көмектесуі мүмкін.
- Талшыққа бай диета іш қатуы мен ас қорыту мәселелерінің алдын алуы мүмкін.
- Ішек денсаулығын қолдау ағзаның жалпы саулығы үшін аса маңызды.
- Тұрақты әрі теңгерімді тамақтану күнделікті энергия қажеттілігін өтеп, шаршауды азайтады.
- Спортпен айналысатын адамдарда бұлшықеттің дамуын қолдайтын және ағзаның төзімділігін арттыратын арнайы диеталық бағдарламалар қолданылуы мүмкін.
Алайда диетаны дұрыс ұстанбау және жіберілген қателер денсаулыққа теріс әсер етуі мүмкін.
Диетадағы ең жиі қателер қандай?
Диета кезінде жіберілетін қателер салмақ тастауды қиындатып, денсаулыққа теріс әсер етуі және мотивацияның төмендеуіне себеп болуы мүмкін. Ең жиі кездесетін диеталық қателер және олардан аулақ болу жолдары мыналар:
- Аш жүру немесе калорияны шамадан тыс шектеу: Күнделікті калория қажеттілігінен әлдеқайда төмен түсу зат алмасуды баяулатып, салмақ тастауды тоқтатуы мүмкін. Ағза жеткілікті қоректік заттар алмаған кезде бұлшықет массасы жоғалуы және иммундық жүйе әлсіреуі мүмкін. Аш жүру арқылы арықтауға тырысу ұзақ мерзімде салмақтың көбірек қосылуына әкелуі мүмкін.
- Бір түрлі тамақтану (шок-диеталар мен «ғажайып» диеталар): Тек ақуыз немесе тек көмірсу тұтыну ағзада теңгерімсіздік тудыруы мүмкін. Шок-диеталар қысқа мерзімде салмақ тастауға мүмкіндік бергенімен, ұзақ мерзімде бұлшықет массасының жоғалуына және қоректік заттардың тапшылығына әкеледі. Бір түрлі тамақтану иммундық жүйені әлсіретіп, гормондық теңгерімсіздік тудыруы мүмкін.
- Тамақ ішу уақытын өткізіп алу және ретсіз тамақтану: Тамақ ішу уақытын өткізіп алу қандағы қант деңгейінің ауытқуына әкеліп, қатты аштық ұстамаларын тудыруы мүмкін. Ұзақ уақыт аш қалған ағза келесі тамақта артық жеп, салмақ қосуға себеп болуы мүмкін.
- Тез тамақтану және жеткіліксіз шайнау: Ми тоқтық сигналын шамамен 20 минут ішінде қабылдайды. Тез тамақтанатын адамдар байқамай көбірек калория алуы мүмкін. Жеткіліксіз шайнау ас қорыту мәселелеріне әкелуі мүмкін.
- Жеткіліксіз су ішу: Су зат алмасудың жылдамдауына және токсиндердің ағзадан шығарылуына ықпал етеді. Суды аз ішу ас қорыту жүйесінде мәселелер туғызып, салмақ тастауды баяулатуы мүмкін.
- Дайын және өңделген тағамдарға шамадан тыс әуестену: Диета кезінде «light» немесе «диеталық» деген атаумен сатылатын өңделген тағамдарды таңдамаған жөн. Құрамында қант пен қоспалар бар өнімдер ағзаға зиян келтіріп, салмақ тастауға кедергі болуы мүмкін.
- Ақуызды жеткіліксіз тұтыну: Ақуыз бұлшықет массасын сақтау және тоқ жүру үшін маңызды. Ақуызды жеткіліксіз алу бұлшықет массасының жоғалуына әкелуі мүмкін.
Диета кезіндегі ең жиі қателер адамның өз мақсатына жетуін қиындатып, денсаулыққа теріс әсер етуі мүмкін. Салауатты диеталық бағдарлама адамның жасына, зат алмасуына және денсаулық жағдайына сай құрастырылуы керек. Саналы тамақтану әдеттерін қалыптастыру арқылы диетаның ұзақ сақталуын қамтамасыз ету қажет.
Жиі қойылатын сұрақтар
Диетадағы жиі қателер туралы нені білу керек?
Жиі кездесетін диета қателері — пайдасын маркетингтік уәделермен емес, адамдардағы ғылыми дәлел сапасымен, мөлшерімен, жалпы тамақтану үлгісімен және адамның нақты денсаулық қажеттілігімен бағалау керек болатын тамақтану немесе сауықтыру тақырыбы.
Қандай ықтимал пайдасы ғылыми дәлелмен қолдау табады?
Тағам немесе қоспаның әсері адамға қарай әртүрлі. Пайдасы нақты анықталған қоректік қажеттілікті толықтырғанда немесе теңгерімді тамақтану үлгісінің бөлігі болғанда неғұрлым мәнді.
Ағзаға қалай әсер етуі мүмкін?
Ықтимал әсер қоректік заттар мен биоактивті қосылыстарға байланысты. Ал шамадан тыс қабылдау, дәрілермен өзара әсер, ластану, аллергия немесе дәлелденген медициналық емнің орнына қолдану қауіп туғызуы мүмкін.
Қалай қауіпсіз қолдануға болады?
Мүмкін болса, қоректік заттарды алдымен тағамнан алуға басымдық беріңіз. Дәрі қабылдайтын, жүкті, бүйрек не бауыр ауруы бар немесе тапшылықты емдеп жүрген адамдар қоспаларды дәрігермен не фармацевтпен талқылауы керек.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.