Тамақтану бұзылыстары дегеніміз не? Белгілері және емдеу

Тамақтану бұзылысы – тамақтану әдеттері мен тамақтану мінез-құлқына кері әсер ететін, әдетте психологиялық және дене денсаулығы мәселелеріне әкелетін ауру. Тамақтану бұзылыстары науқаста тамаққа қатысты шамадан тыс шектеуші, бақылаусыз немесе обсессивті мінез-құлық қалыптасқанда пайда болады. Бұл жағдай дене бейнесін қабылдаумен, өзін-өзі бағалаумен және эмоциялық күймен тығыз байланысты. Ол жүйкелік анорексия, жүйкелік булимия, компульсивті (шамадан тыс) тамақтану бұзылысы және орторексия сияқты әртүрлі түрде кездесуі мүмкін. Кейбір адамдар калорияны шамадан тыс шектеу арқылы салмақты зиянды жолмен тастауға тырысса, кейбіреулері шамадан тыс жеу мен құсу циклына түсуі мүмкін.

Тамақтану бұзылысы дегеніміз не?

Тамақтану әдеттерінде елеулі бұзылуларға әкелетін тамақтану бұзылысы дене денсаулығына да, психологиялық денсаулыққа да кері әсер ететін жағдай. Бұл бұзылыстарға науқастың дене бейнесін қабылдауы, өзіне деген сенімі, эмоциялық күйі және әлеуметтік ортасымен қарым-қатынасы әсер етеді. Олар салмақтың шамадан тыс жоғалуына әкелетін тағамды шектеу, шамадан тыс жеу ұстамалары, бақылаусыз тамақтану және тамақтан кейін өзін-өзі құстыру сияқты мінез-құлықтармен сипатталады. Тамақтану бұзылыстары көбіне жас әйелдерде кездескенімен, кез келген жастағы адамға әсер етуі мүмкін. Генетикалық бейімділік, өзін төмен бағалау, қоғамның сұлулық стандарттары және психологиялық аурулар (мазасыздық, депрессия, обсессивті-компульсивті бұзылыс сияқты) тамақтану бұзылыстарының пайда болуына ықпал етуі мүмкін. Тамақтану бұзылыстарын емдеу көпсалалы тәсілмен жүргізілуі тиіс, психотерапия, тамақтану бойынша кеңес беру және медициналық ем бірге жүргізілуі керек. Ерте анықтау мен емдеу науқастың салауатты өмір сүруін қамтамасыз ету үшін қажет.

Тамақтану бұзылысының белгілері

Бұл – науқастың тамақтану әдеттерінде, дене бейнесін қабылдауында және психологиялық күйінде елеулі өзгерістерге әкелетін аурулар тобы. Бұл аурулар әдетте адамның тамақтану мінез-құлқын шамадан тыс бақылауымен, тамақтан бас тартуымен немесе бақылаусыз түрде тым көп тамақ жеуімен сипатталады. Тамақтану бұзылысы бар адамдарда дене салмағы мен сыртқы келбетке обсессивті назар аудару, шамадан тыс жаттығу жасау, әлеуметтік оқшаулану және эмоциялық құбылмалылық сияқты белгілер байқалуы мүмкін. Сонымен қатар тым шектеуші диеталар, тамақ ішу уақытын өткізіп жіберу немесе жасырын тамақтану сияқты мінез-құлықтар да жиі байқалады. Тамақтану бұзылысының белгілері мынадай:

• Салмақтың шамадан тыс жоғалуы немесе қосылуы: Қалыптан тыс әрі кенеттен салмақ өзгерістері болуы мүмкін.
• Тамаққа қатысты обсессивті ойлар: Калория есептеу, үнемі диета ұстау немесе «тыйым салынған» тағамдардан аулақ болу сияқты мінез-құлықтар байқалады.
• Тамақтану әдеттеріндегі өзгерістер: Тамақ ішу уақытын өткізіп жіберу, тамақтан бас тарту немесе шамадан тыс жеу ұстамалары болуы мүмкін.
• Жасырын тамақтану немесе шамадан тыс жегеннен кейін құсу: Жүйкелік булимия сияқты бұзылыстарда жиі кездеседі.
• Шамадан тыс жаттығу жасау: Жеген тағамды «жағу» үшін ауыр жаттығу тәртібі қолданылуы мүмкін.
• Әлеуметтік ортадан аулақ болу: Тамақтануға қатысты алаңдаушылыққа байланысты әлеуметтік іс-шаралардан алыстау.
• Ас қорыту мәселелері және зат алмасу бұзылыстары: Іш қату, асқазан ауруы және дәрумен жетіспеушілігі байқалуы мүмкін.
• Шамадан тыс аштық сезімі немесе тәбеттің болмауы: Тамақтану мінез-құлқында теңгерімсіздіктер болуы мүмкін.
• Депрессия және мазасыздық бұзылысы: Тамақтану бұзылысы бар адамдарда көңіл-күйдің құбылуы мен мазасыздық жиі кездеседі.
• Етеккірдің ретсіздігі: Әсіресе әйелдерде етеккірдің бұзылуы немесе етеккірдің болмауы сияқты гормондық бұзылыстар пайда болуы мүмкін.

Тамақтану бұзылысына себеп болатын қауіп факторлары

Тамақтану бұзылыстары – биологиялық, психологиялық және қоршаған орта факторларының жиынтығы нәтижесінде пайда болуы мүмкін күрделі аурулар. Генетикалық бейімділік отбасында тамақтану бұзылысы немесе психиатриялық ауру болған адамдарда жоғарырақ қауіп тудыруы мүмкін. Өзін төмен бағалайтын, перфекционизмге бейім және дене бейнесін қабылдауы бұзылған адамдарда тамақтану бұзылыстары жиірек кездеседі. Қоғамдық қысым мен мінсіз дене бейнесіне қатысты бұқаралық ақпарат құралдарының әсері, әсіресе жастарда, зиянды тамақтану әдеттерін ынталандыруы мүмкін. Қатты стресс, жарақаттық тәжірибелер, балалық шақтағы зорлық-зомбылық және отбасы ішіндегі қысым сияқты психоәлеуметтік факторлар тамақтану бұзылыстарының дамуында маңызды рөл атқарады. Бақылаусыз диета ұстау, салмақ тастауға шамадан тыс әуестік және ретсіз тамақтану әдеттері де бұл аурудың басталуына себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар гормондық теңгерімсіздіктер мен неврологиялық факторлар, әсіресе серотонин деңгейіндегі өзгерістер, тамақтану бұзылысының даму қаупін арттыруы мүмкін. Балалық немесе жасөспірімдік кезеңде семіздігі болған адамдар да кейінгі жылдары тамақтану бұзылысы тұрғысынан жоғарырақ қауіпте болуы мүмкін.

Тамақтану бұзылыстары қалай емделеді?

Ем науқастың дене денсаулығын, психологиялық күйін және тамақтану әдеттерін реттеуге бағытталған көпсалалы тәсілмен жүргізіледі. Тамақтану бұзылыстарын емдеу үдерісі психотерапия, тамақтану бойынша кеңес беру және қажет болған жағдайда медициналық қолдау арқылы жүзеге асырылады. Когнитивтік-мінез-құлықтық терапия – науқасқа тамақтану әдеттері мен дене бейнесін қабылдауын өзгертуге көмектесу үшін жиі қолданылатын әдіс. Сонымен бірге отбасылық терапия, жеке терапия және топтық терапия да тамақтану бұзылысы бар адамдар үшін пайдалы болуы мүмкін. Диетологтар салауатты әрі теңгерімді тамақтану жоспарын құру арқылы науқастың жоғалған қоректік тепе-теңдігін қалпына келтіруіне көмектеседі. Ауыр жағдайларда науқастың өмірлік маңызды функцияларын сақтау үшін ауруханаға жатқызу қажет болуы және көктамыр арқылы қоректендіру қолданылуы мүмкін. Емдеу барысында қолдау көрсететін әлеуметтік орта және салауатты өмір салты әдеттерін қалыптастыру сауығу үдерісін жеделдететін маңызды факторлар қатарына жатады.

Тамақтану бұзылыстары қандай ауруларға әкелуі мүмкін?

Тамақтану бұзылыстары – дене денсаулығына да, психикалық денсаулыққа да елеулі қауіп төндіретін аурулар. Жеткіліксіз тамақтану, салмақтың шамадан тыс жоғалуы немесе бақылаусыз тамақтану сияқты жағдайлар зат алмасуды бұзып, көптеген денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Қоректік заттардың жетіспеушілігіне байланысты иммундық жүйе әлсіреуі мүмкін. Сонымен қатар ағзалар қызметінде елеулі бұзылыстардың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Әсіресе ұзақ уақыт емделмеген тамақтану бұзылыстары жүрек аурулары, остеопороз, гормондық бұзылыстар және ас қорыту жүйесінің мәселелері сияқты тұрақты денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Тамақтану бұзылыстары әкелуі мүмкін ауруларды былай атауға болады:

• Жүрек аурулары: Салмақтың шамадан тыс жоғалуы немесе ретсіз тамақтану жүрек ырғағының бұзылуына және төмен қан қысымына себеп болуы мүмкін.
• Остеопороз (сүйектің сиреуі): Кальций мен D дәруменінің жетіспеушілігі сүйек тығыздығын төмендетуі мүмкін.
• Ас қорыту жүйесінің мәселелері: Созылмалы іш қату, асқазан ойық жарасы және ішек мәселелері байқалуы мүмкін.
• Гормондық теңгерімсіздіктер: Етеккірдің бұзылуы және қалқанша без мәселелері пайда болуы мүмкін.
• Бүйрек жеткіліксіздігі: Сұйықтықты жеткіліксіз қабылдау және тамақтанудың бұзылуы бүйрек қызметіне кері әсер етуі мүмкін.
• Иммундық жүйенің әлсіреуі: Ағзаның қорғаныс механизмі әлсіреп, инфекцияларға төзімділік төмендеуі мүмкін.
• Жүйке жүйесінің бұзылыстары: Депрессия, мазасыздық және есте сақтау мәселелері байқалуы мүмкін.
• Тіс эрозиясы: Жүйкелік булимиясы бар науқастарда жиі құсуға байланысты тіс кіреукесі зақымдануы мүмкін.

Тамақтану бұзылыстары ерте анықталып, емделмеген жағдайда өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан кәсіби көмек алу және салауатты тамақтану әдеттерін қалыптастыру ұзақ мерзімді сауығу үшін аса маңызды.

Anadolu Medical Center редакциялық алқасы

Жиі қойылатын сұрақтар

Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.