Целиакиясыз глютен сезімталдығы: белгілері және диагноз

Глютенге сезімталдық — ағзаның бидай, арпа және қара бидай сияқты дәнді дақылдарда кездесетін глютен ақуызына теріс реакция беруі. Целиакиядан айырмашылығы, ішекте тұрақты зақым тудырмайтын бұл жағдай ас қорытудың бұзылуына, іштің кебуіне, бас ауруына және созылмалы шаршау сияқты симптомдарға әкелуі мүмкін. Глютенге сезімтал адамдардың құрамында глютен бар тағамдардан аулақ болуы симптомдарды жеңілдетіп, өмір сапасын арттырады. Емдеу әдісі ретінде арнайы дәрі болмаса да, глютенсіз диетаны ұстану және ішек саулығын қолдайтын қоспаларды қабылдау ұсынылады. Тұрақты тамақтану әдеттері мен ішек микрофлорасын қорғайтын шаралар да емдеу үдерісіне үлес қосуы мүмкін.

Глютен аллергиясы (жақпаушылығы) дегеніміз не?

Бұл ағзаның глютен ақуызына қарсы иммундық реакция дамытып, ас қорыту жүйесімен қатар көптеген басқа аймақтарда симптомдар тудыратын жағдай. Целиакиядан айырмашылығы, ішек қабырғасына тікелей зақым келтірмейді. Алайда иммундық жүйе шамадан тыс реакция беріп, түрлі белгілердің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Әдетте іштің ауыруы, іштің кебуі, асқазанның түйілуі, іш өту немесе іш қату сияқты ас қорыту жүйесі шағымдарымен байқалады. Кейбір науқастарда бас ауруы, әлсіздік, терідегі бөртпелер, буын ауруы және депрессия сияқты белгілер де кездесуі мүмкін. Глютенді көтере алмау ішек өткізгіштігін арттырып, созылмалы қабынуға әкелуі мүмкін. Бұл жағдай ұзақ мерзімде иммундық жүйе бұзылыстары мен ас қорыту бұзылыстарын қоздыруы мүмкін. Симптомдардың ауырлығы науқастан науқасқа қарай әртүрлі болғанымен, глютенсіз диета арқылы белгілерді бақылауға алуға болады.

Глютен аллергиясы (глютенді көтере алмау) неге пайда болады?

Нақты себебі толық белгісіз. Иммундық жүйе, генетикалық факторлар және ішек микробиотасы маңызды рөл атқарады. Иммундық жүйенің глютен ақуызын зиянды зат ретінде қабылдауы оның шамадан тыс реакция беруіне себеп болуы мүмкін. Бұл жағдай ішек микрофлорасының теңгерімінің бұзылуына және ас қорыту жүйесінде қабынуға әкелуі мүмкін. Кейбір науқастарда глютенді көтере алмауды целиакиямен немесе бидай аллергиясымен шатастыруға болады.

Шамадан тыс өңделген тағамдар, ішек өткізгіштігінің артуы, ішек бактерияларының теңгерімсіздігі (дисбиоз) және генетикалық бейімділік глютенге сезімталдықтың пайда болуына әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар стресс, тамақтану әдеттері және қоршаған ортаның уытты заттары да глютенді көтере алмауды қоздыруы мүмкін.

Глютенге сезімталдықтың белгілері қандай?

Ол ең алдымен ас қорыту жүйесіне, сондай-ақ иммундық, жүйке және тері жүйелеріне әсер ете алатын кең ауқымды белгілермен байқалуы мүмкін. Кейбір науқастарда ас қорыту проблемалары алдыңғы қатарда болса, енді біреулерінде неврологиялық немесе теріге қатысты белгілер болуы мүмкін. Симптомдар әдетте құрамында глютен бар тағамдарды жегеннен кейін бірнеше сағат немесе күн өткен соң пайда болуы мүмкін. Глютенге сезімталдықтың жиі кездесетін белгілері:

• Ас қорыту жүйесінің проблемалары: Іштің ауыруы, іштің кебуі, газ жиналуы, асқазанның түйілуі, іш өту немесе іш қату.
• Созылмалы шаршау және әлсіздік: Күні бойы шаршап, қалжырап жүру.
• Бас ауруы және мигрень: Глютен жегеннен кейін жиі бас ауруы немесе мигрень ұстамалары.
• Буын және бұлшықет ауруы: Иммундық жүйенің реакциясына байланысты денеде ауырсынудың пайда болуы.
• Жүйке жүйесінің бұзылыстары: «Ми тұмшалануы», зейін қоюдың бұзылуы, ұмытшақтық және депрессия белгілері.
• Тері проблемалары: Экзема, псориаз, бөртпелер және қышитын дақтар.
• Иммундық жүйенің әлсіздігі: Жиі ауыру және ұзаққа созылатын сауығу кезеңі.

Глютен аллергиясы (глютенді көтере алмау) қалай анықталады?

Глютенді көтере алмауды целиакиямен немесе бидай аллергиясымен шатастыруға болатындықтан, диагноз мұқият қойылуы тиіс. Алдымен целиакияны жоққа шығару үшін қан талдаулары (anti-TTG және EMA талдаулары) жүргізіледі. Егер бұл талдаулар теріс болса, бірақ белгілер сақталса, глютенді көтере алмау күдігі қарастырылады. Глютенді көтере алмаудың нақты зертханалық талдауы болмаса да, диагноз науқастың симптомдары мен олардың диетамен байланысын зерттеу арқылы қойылады. Элиминациялық диета қолданылып, құрамында глютен бар тағамдар белгілі бір уақыт жеуден шығарылады және белгілердің жақсарған-жақсармағаны бақыланады. Сонымен қатар ішек өткізгіштігі мен қабынуды бағалау үшін ішек микробиотасы талдаулары және нәжіс талдаулары да жүргізілуі мүмкін.

Глютен аллергиясы (глютенді көтере алмау) қалай емделеді?

Глютенді көтере алмаудың нақты дәрілік емі жоқ. Емдеудің негізгі қағидаты — құрамында глютен бар барлық тағамдардан аулақ болу арқылы тамақтану тәртібін өзгерту. Төмендегі кеңестер емдеуге көмектесуі мүмкін:

• Құрамында глютен бар бидай, арпа, қара бидай және олардан жасалған өңделген тағамдар рационнан алынып тасталуы керек.
• Ішек саулығын қолдау үшін пробиотикалық қоспалар мен құрамында пребиотик бар тағамдарды тұтыну керек.
• Иммундық жүйені нығайту және қабынуды азайту үшін омега-3 май қышқылдары, С дәрумені және D дәрумені сияқты қосымша қоспалар ұсынылуы мүмкін.
• Ішек микрофлорасын қалпына келтіру үшін ашытылған тағамдарды (ашытылған қырыққабат, кефир, йогурт) тұтыну керек.

Глютен аллергиясы барлар қандай тағамдарды жемеуі керек?

Глютенге сезімтал адамдар құрамында глютен бар тағамдардан толық бас тартуы тиіс. Әсіресе өңделген тағамдарда жасырын глютен болуы мүмкін болғандықтан, заттаңбаларды мұқият оқу маңызды. Құрамында глютен бар тағамдардың қатарына бидай, арпа, қара бидай және олардан жасалған нан, макарон, ұннан жасалған өнімдер, бұлғұр, манна жармасы, кускус, тархана, кеспе, дайын соустар, сорпалар және өңделген тағамдар жатады.

Глютенсіз диета дегеніміз не? Ол қалай ұстанылады?

Бұл диета дәнді дақылдар мен құрамында глютен болуы мүмкін барлық тағам өнімдерін мұқият таңдауды талап етеді. Диета кезеңіндегі ең маңызды жайт — өңделген тағамдардың құрамындағы жасырын глютен көздерін тану және заттаңбаларды оқуға мән беру. Глютенсіз тамақтануда тағам алуандығын сақтау және дұрыс рационды жалғастыру үшін глютенсіз баламаларды таңдау қажет.

• Табиғи глютенсіз дәнді дақылдар: Киноа, қарақұмық, күріш, жүгері, сұлы (глютенсіз сертификаты барлары).
• Ақуыз көздері: Тауық еті, балық, жұмыртқа, қызыл ет, бұршақ тұқымдастар.
• Көкөністер мен жемістер: Барлық көкөністер мен жемістерде глютен жоқ және оларды қауіпсіз жеуге болады.
• Пайдалы майлар: Зәйтүн майы, авокадо, кокос майы, грек жаңғағы, бадам, орман жаңғағы сияқты жаңғақтар.

Глютенсіз тамақтану кезінде өңделген тағамдардың құрам заттаңбаларын мұқият тексеру қажет. Көптеген дайын өнімдердің құрамында глютен болмаса да, өндіріс кезінде айқас ластану қаупі болуы мүмкін. Заттаңбалардағы мына жазуларды тексеру маңызды:

• «Глютенсіз» (Gluten-Free) деген белгісі бар өнімдерді таңдау керек.
• Бидай, арпа, қара бидай, уыт, модификацияланған крахмал сияқты құрамдас бөліктерге назар аудару керек.
• Соя соусы, дайын сорпалар, салат соустары, мұздатылған тағамдар және кейбір тәттілендіргіштердің құрамында глютен болуы мүмкін.

Құрамында глютен бар дәнді дақылдарды рационнан алып тастағанда, жетіспей қалған дәрумендер мен минералдардың орнын толтыру үшін теңгерімді тамақтану жоспарын құру қажет. Бидайдағы В дәрумені мен темірдің тапшылығына жол бермеу үшін ет, жұмыртқа, қою жасыл жапырақты көкөністер және бұршақ тұқымдастарды тұтыну керек. Құрамында глютен бар дәнді дақылдардың орнына талшыққа бай көкөністер, жемістер және бұршақ тұқымдастарды жеу керек. Йогурт, кефир, тұздалған көкөністер сияқты ашытылған өнімдер ішек микрофлорасын қолдап, ас қорытуды жеңілдетеді. Глютенсіз диетаны ұстанғанда сырттан тамақтанғанда немесе дүкеннен азық-түлік сатып алғанда аса сақ болу керек. Мейрамханада тапсырыс бергенде тағамның құрамында глютен бар-жоғын сұрау қажет. Үйде тамақ дайындағанда глютенсіз өнімдерді пайдалануға көңіл бөлу керек. Глютенсіз нан, ұн және макарон сияқты баламаларды пайдалану арқылы диетаны ұзақ ұстануға болады.

Anadolu Medical Center редакциялық алқасы

Жиі қойылатын сұрақтар

Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.