Сумен ашығу: мәні, қауіптері және қауіпсіз баламалар

Соңғы жылдары танымалдыққа ие болған сумен ашығу (су диетасы) – белгілі бір уақыт бойы тек су ішу арқылы жүзеге асырылатын тамақтану әдісі. Ораза (ашығу) негізіндегі диеталар қатарына жататын бұл әдіс ағзаның тынығуын және токсиндерден тазаруын мақсат етеді. Су диетасы әдетте аралық ашығумен (intermittent fasting), детокспен және ұзақ мерзімді аштық диеталарымен қатар аталады. Бұл диетада қатты тағамдардан толықтай бас тартылып, тек су ішіледі немесе оның кейбір нұсқаларында ең аз калориясы бар сұйықтықтарды да қабылдауға болады.

Сумен ашығу (су диетасы) дегеніміз не?

Бұл – белгілі бір уақыт бойы тек су ішу арқылы жүзеге асырылатын тамақтану әдісі. Бұл диетаның негізгі қағидасы – ағзаны калория қабылдаудан толық босату арқылы зат алмасуды тынықтыру, токсиндерден тазаруды қамтамасыз ету және май жағуды ынталандыру. Ашығу негізіндегі диеталар қатарына жататын су диетасы әдетте қысқа мерзімде қолданылатын детокс әдісі ретінде қарастырылады. Су ішуді арттыру және тағам қабылдауды толық тоқтату ағзаның өз май қорларын пайдалануын ынталандырады. Қысқа уақытта салмақ жоғалтуға мүмкіндік беретін бұл диетаны ұзақ уақыт ұстану денсаулық үшін түрлі қауіптер төндіруі мүмкін.

Су диетасы аралық ашығуға (intermittent fasting) немесе ұзақ мерзімді аштық диеталарына ұқсас. Алайда аралық ашығу сияқты әдістерде белгілі бір сағаттар ішінде шектеулі болса да тамақ ішілсе, су диетасында тек су ішіліп, ешқандай қатты тағам қабылданбайды. Судан басқа шай, кофе немесе шөп шайлары сияқты сусындар әдетте тыйым салынады. Тек таза су ішуге рұқсат етіледі. Кейбір нұсқаларында белгілі бір минералдар мен электролиттердің ағзада теңгерімсіздік тудыруының алдын алу мақсатында сұйық негіздегі қоспалар да қосылуы мүмкін. Су диетасының негізгі мақсаты ағзаны тазарту, ас қорыту жүйесін тынықтыру және тез салмақ жоғалту болғанымен, бұл үдерісте туындауы мүмкін денсаулық мәселелерін ескеру қажет. Ұзақ мерзімді аштық ағзада энергия өндіру үшін бұлшықет массасының жоғалуына әкелуі мүмкін метаболизмдік үдерістерді іске қосуы мүмкін.

Су диетасы қалай жүргізіледі?

Ол әдетте 1–3 күнге созылатын қысқа мерзімді бағдарламалар түрінде қолданылады. Ал неғұрлым ұзақ, 5–7 күндік немесе 10 күндік су диеталары тек дәрігердің бақылауымен жүргізілуі тиіс. Аштық кезеңінде ағза алдымен көмірсу қорларын жұмсайды. Содан кейін май жағуға көшеді. Ұзақ уақыт аш қалғанда зат алмасу баяулайды. Бұл жағдайда әлсіздік пен энергияның төмендеуі сияқты жанама әсерлер пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар бұл үдеріс дене белсенділігін шектеуі және ұзақ мерзімде денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Салмақ тастау мақсатында су диетасын ұстанатындар үшін ең үлкен кемшіліктердің бірі – жоғалтқан салмақтың көп бөлігі су мен бұлшықет массасының жоғалуы болып табылады. Ағза сұйықтықты тез жоғалтатындықтан, таразыдағы өзгеріс қысқа уақытта байқалады. Алайда диета аяқталып, қалыпты тамақтану тәртібіне оралғанда бұл салмақтың едәуір бөлігі қайта қосылуы мүмкін. Тұрақты әрі салауатты салмақ жоғалтуды көздейтіндерге неғұрлым теңгерімді және ұзақ уақыт ұстануға болатын тамақтану бағдарламаларын таңдаған жөн.

Су диетасының пайдасы қандай?

Қысқа мерзімде қолданылғанда ағзаға кейбір оң әсерлер беруі мүмкін. Әсіресе ас қорыту жүйесінің тынығуын, токсиндердің шығарылуын және тез салмақ жоғалтуды қолдайтын әдіс ретінде ерекшеленеді. Қалыпты жағдайда ағза тағамды үздіксіз қорытып, өңдеуі қажет болса, су диетасы кезінде бұл жүктеме жойылып, ас қорыту ағзалары тынығады. Бұл жағдай ішектің тазаруына, асқазан мен бауырдың қалпына келуіне көмектесуі мүмкін. Сонымен қатар су диетасы зат алмасуды белгілі бір деңгейде қайта реттеп, май жағуды жеделдетуі мүмкін. Су диетасының пайдасын былай атауға болады:

• Ас қорыту жүйесін тынықтырады: Асқазан мен ішекке түсетін жүктеме азаяды, ас қорыту ағзалары өзін-өзі жаңарта алады.
• Тез салмақ жоғалтуға көмектеседі: Калория қабылдау тоқтағандықтан, ағза май жағуға бет бұрады.
• Ағзадағы токсиндерді тазартады: Су ішу артқандықтан, бүйректер көбірек токсин шығарады.
• Аутофагияны қолдайды: Зақымданған жасушалар ыдырап, жаңа жасушалардың түзілуі жеделдейді.
• Қандағы қант деңгейін теңестіруге ықпал етеді: Қандағы қант деңгейі теңесіп, қант диабетінің қаупі азаюы мүмкін.
• Иммундық жүйені нығайтуы мүмкін: Ағза жасушалық деңгейде жаңару үдерісіне кіреді.
• Ми қызметін жақсартуға көмектеседі: Зейін шоғырлануын арттырып, ой анықтығын қамтамасыз етуі мүмкін.
• Жүрек денсаулығын қолдауы мүмкін: Қан қысымын реттеу арқылы қан айналымы жүйесін жақсартуы мүмкін.
• Тері денсаулығын қолдайды: Жасушалық жаңарудың арқасында терінің жарқын әрі сау көрінісіне қол жеткізуге болады.
• Тамақтану әдеттерін қайта реттейді: Саналы тамақтануды ынталандыру арқылы тәбетті бақылауды арттыруы мүмкін.

Су диетасының зияны қандай?

Ағза күнделікті қызметтерін атқару үшін көмірсулар, ақуыздар, майлар, дәрумендер және минералдар сияқты қоректік заттарға мұқтаж. Ұзақ мерзімді аштық бұлшықет массасының жоғалуына, иммундық жүйенің әлсіреуіне және зат алмасудың баяулауына әкелуі мүмкін. Әсіресе қандағы қанттың төмендеуі (гипогликемия) су диетасының ең жиі кездесетін жанама әсерлерінің бірі болып табылады. Су диетасының зияны мынадай:

• Бұлшықет массасының жоғалуына әкелуі мүмкін: Ақуыз жеткілікті мөлшерде қабылданбағандықтан, ағза бұлшықет тінін энергия көзі ретінде пайдалануы мүмкін.
• Зат алмасуды баяулатуы мүмкін: Ұзақ уақыт аш қалғанда ағза энергияны үнемдеу үшін зат алмасуды төмендетуі мүмкін.
• Гипогликемияға себеп болуы мүмкін: Қандағы қант деңгейі төмендеп, бас айналу, шаршау және әлсіздік пайда болуы мүмкін.
• Электролиттік теңгерімсіздік қаупін төндіреді: Натрий, калий және магний жетіспеушілігі бұлшықеттің құрысуына және жүрек ырғағының бұзылуына әкелуі мүмкін.
• Иммундық жүйені әлсіретуі мүмкін: Ағзаның инфекцияларға төзімділігі төмендеуі мүмкін.
• Зейін мен есте сақтау мәселелеріне себеп болуы мүмкін: Ми жеткілікті энергия алмаған кезде зейін қою және ойлау үдерістері қиындауы мүмкін.
• Бас ауруы мен ашушаңдық байқалуы мүмкін: Аштыққа байланысты стресс гормондары артуы мүмкін.
• Ұзақ мерзімде қоректік заттардың жетіспеушілігіне әкелуі мүмкін: Ағза негізгі дәрумендер мен минералдардан тапшы қалуы мүмкін.
• Төмен қан қысымы мен әлсіздікке себеп болуы мүмкін: Тағам жеткілікті қабылданбағандықтан, қан қысымы төмендеп, адам өзін әлсіз сезінуі мүмкін.
• Салмақ тастау үдерісіне кері әсер етуі мүмкін: Су диетасынан кейін зат алмасу баяулағандықтан, қалыпты тамақтануға көшкенде салмақ тез қосылуы мүмкін.

Су диетасы арқылы қалай салмақ тастауға болады?

Су диетасы – калория қабылдауды толық тоқтату арқылы ағзаны энергия қажеттілігін алдымен гликоген қорларынан, содан кейін майлардан алуға мәжбүрлейтін салмақ тастау әдісі. Тәуліктік калория қабылдау нөлге дейін төмендегендіктен, ағза қажетті энергияны алдымен бауыр мен бұлшықеттерде жиналған гликогенді пайдалану арқылы алады. Гликоген таусылғанда май жағу үдерісі іске қосылады. Ағза энергия алу үшін май қорларын жаға бастайды. Сондықтан су диетасын ұстанатындар қысқа уақыт ішінде салмақ жоғалтуы мүмкін.

Су диетасын кімдерге ұстануға болмайды?

Әсіресе созылмалы аурулары бар, ерекше денсаулық жағдайы бар немесе зат алмасу теңгерімсіздігі бар адамдар үшін су диетасы қауіпті болуы мүмкін. Ұзақ мерзімді аштық иммундық жүйені әлсіретуі, қандағы қант деңгейін тұрақсыздандыруы және ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін. Әсіресе қант диабетімен ауыратын науқастар қандағы қант деңгейінің кенет құбылуына байланысты су диетасынан аулақ болуы тиіс. Су диетасы гипогликемияға (қандағы қанттың төмендеуіне) әкеліп, талу, бас айналу және есінен тану сияқты қауіпті жағдайларға себеп болуы мүмкін. Сол сияқты артериялық гипертензиямен ауыратын науқастарға да су диетасы кері әсер етуі мүмкін.

Жүкті және бала емізетін әйелдер өз денсаулығына да, баласының дамуына да қауіп төндірмеу үшін су диетасын ұстанбауы тиіс. Жүктілік және емізу кезеңдерінде ағза көбірек калория мен қоректік заттарды қажет етеді. Су диетасы сияқты тым шектеулі диеталар ана мен бала денсаулығына елеулі қауіп төндіруі мүмкін. Балалар мен жасөспірімдер де өсу кезеңінде болғандықтан, су диетасын мүлдем ұстанбауы тиіс. Өсу және даму барысында ағзаға ақуыз, көмірсу, дәрумендер мен минералдар қажет. Ұзақ уақыт аш қалу дамудың тежелуіне, ақыл-ой және дене жұмыс қабілетінің төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Anadolu Medical Center редакциялық алқасы

Жиі қойылатын сұрақтар

Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.