Ішек өтімсіздігі ішектің ішінара немесе толық бітелуі нәтижесінде ішек ішіндегісі мен газдың өтуі тоқтағанда пайда болады. Түйіліп ауырсыну, құсу, кебу, іш қату және газ шықпау жиі кездеседі. Үздіксіз қатты ауырсыну, қызба немесе шок ішектің қысылуы не тесілуі сияқты шұғыл асқынуларды көрсетуі мүмкін.
Медицинада «волвулус» деп аталатын ішектің бұралуы — ас қорыту жүйесінің жұмысын қатты бұзатын ауру. Ол ішектің өз осінен айналып, ішіндегі заттардың өтуіне кедергі келтіруі нәтижесінде пайда болады. Шұғыл медициналық араласуды қажет ететін бұл ауру емделмесе, өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Ол әсіресе кенеттен басталатын іштің ауыруы, іштің кебуі, жүрек айнуы және дәретке шығудың тоқтауы сияқты белгілермен көрінеді.
Ішектің бұралуы дегеніміз не?
Ішектің бұралуы — ішек сегментінің өз осінен айналуы салдарынан ішіндегі заттардың өтуі тоқтап, осы аймаққа қан ағымы үзілетін ас қорыту жүйесінің ауыр мәселесі. Бұл жағдай механикалық бітелуге әкеледі және қан айналымын бұзып, тіннің өліеттенуіне себеп болуы мүмкін. Бұралу жіңішке ішекте де, тоқ ішекте де болуы мүмкін. Ол әдетте кенеттен дамиды және іштің қатты ауыруымен көрінеді.
Бұл ауру шұғыл медициналық араласуды қажет етеді. Ерте кезеңде анықталып, шара қолданылмаса, ішек тіні зақымдануы мүмкін. Бұл өз кезегінде құрсақ пердесінің жайылмалы қабынуына (перитонитке) немесе сепсиске әкелуі мүмкін.
Ішектің бұралуының қандай түрлері бар?
Ішектің бұралуы әртүрлі аймақтарда және әртүрлі пішінде пайда болуы мүмкін. Түрлері зақымданған ішек бөлігіне және пайда болу тәсіліне қарай жіктеледі. Ең жиі кездесетін түрлері:
- Сигма тәрізді ішектің бұралуы (сигмоидты волвулус): Тоқ ішектің соңғы бөлігі — сигма тәрізді ішектің өз осінен айналуынан пайда болады. Ең жиі кездесетін түрі және әдетте егде жастағы адамдарда байқалады.
- Ортаңғы ішектің бұралуы (midgut volvulus): Жіңішке ішектің ортаңғы бөлігінде пайда болады. Әсіресе нәрестелер мен балаларда жиірек кездеседі. Туа біткен ішек орналасуының бұзылыстарына байланысты дамуы мүмкін.
- Соқыр ішектің бұралуы (цекалды волвулус): Тоқ ішектің бастапқы бөлігі — соқыр ішектің айналуынан пайда болады. Сирек кездеседі және әдетте жас ересектерде байқалады.
- Асқазанның бұралуы: Сирек түрі, алайда асқазан өз осінен айналғанда ұқсас белгілер пайда болуы мүмкін.
Әр түрдің белгілері мен шұғылдық дәрежесі әртүрлі. Алайда барлық түрлері шұғыл медициналық бағалауды қажет етеді. Емдеу әдісі әдетте бұралудың орнына, келтірген зақымына және науқастың жалпы денсаулық жағдайына қарай жоспарланады.
Ішектің бұралуы неліктен пайда болады?
Ішектің бұралуы әдетте ішектердің қалыпты анатомиялық орнынан ауытқуы, қозғалыс бұзылыстары немесе құрылымдық ақаулар салдарынан пайда болады. Бұл жағдай кейбір адамдарда ішектің туа біткен дұрыс орналаспауымен байланысты болса, басқаларында кейіннен пайда болған жабысқақтар, ісіктер немесе тамақтану әдеттері сияқты сыртқы факторларға байланысты туындауы мүмкін.
Әсіресе ішектердің қалыпты қозғалысына кедергі келтіретін немесе оны шектейтін жағдайлар бұралу қаупін арттырады. Ішектің бұралуы кез келген жас тобында кездесуі мүмкін. Алайда оның себептері жасқа қарай өзгеруі мүмкін. Нәрестелерде әдетте даму мәселелері алдыңғы орында болса, ересектерде бұрын жасалған хирургиялық операциялар немесе ішек аурулары жиірек себеп болады.
Ішектің бұралуының негізгі себептері:
- Ішек орналасуының туа біткен бұзылыстары (мальротация): Әсіресе нәрестелік кезеңде ішектердің қалыптан тыс дамуы нәтижесінде волвулустың даму қаупі артады.
- Ішек жабысқақтары (адгезиялар): Бұрын жасалған іш қуысы операцияларына байланысты ішектер арасында пайда болған дәнекер тіндер бұралуға себеп болуы мүмкін.
- Ішек ішіндегі ісік немесе түзілістер: Ісіктердің немесе кисталардың ішек жолын тарылтуы айналуға және бітелуге әкелуі мүмкін.
- Ішек жарықтары: Құрсақ қабырғасының әлсіз жерлерінен шығатын ішек бөліктері қысылып, айналу мен қан айналымының бұзылуын тудыруы мүмкін.
- Созылмалы іш қатуы: Нәжістің ұзақ уақыт жиналуы ішекке қысым түсіріп, оның қозғалу қабілетін төмендетуі мүмкін.
- Іштің қатты кебуі және газдың жиналуы: Әсіресе ішек қозғалғыштығы баяулаған жағдайларда ішкі қысымның артуы бұралуға негіз болуы мүмкін.
- Ұзын және қозғалмалы тоқ ішек құрылымы (долихоколон): Әсіресе сигма тәрізді ішектің қалыптыдан ұзын болуы оның өз осінен айналуын жеңілдетуі мүмкін.
- Кейбір неврологиялық аурулар: Ішек қозғалысын басқаратын жүйке жүйесіне әсер ететін жағдайлар перистальтикалық қозғалыстардың бұзылуына және соның салдарынан бұралуға әкелуі мүмкін.
Ішектің бұралуының белгілері қандай?
Ішектің бұралуының белгілері әдетте кенеттен басталып, тез күшейеді. Себебі ішектің бітелуі ас қорыту жүйесінің тоқтауына да, тиісті ішек аймағына қан ағымының үзілуіне де әкеледі. Бұл жағдай тек ас қорытуға ғана емес, сонымен бірге ішек қабырғасының тіршілікке қабілеттілігіне де қауіп төндіреді. Сондықтан белгілер механикалық бітелуге де, қан айналымының бұзылуына да байланысты дамиды.
Алғашқы сағаттарда сезілетін жайсыздық қысқа уақыт ішінде қатты ауруға, іштің кебуіне және жүйелік мәселелерге айналуы мүмкін. Белгілердің ауырлығы бұралудың орнына, ұзақтығына және науқастың жалпы жағдайына қарай өзгеруі мүмкін.
Ішектің бұралуының негізгі белгілерін былайша тізуге болады:
- Қатты және түйілу тәрізді іштің ауыруы: Кенеттен басталатын және толқын тәрізді келетін, әсіресе кіндік маңында қатты сезілетін ауру.
- Іштің кебуі және керілуі: Ішек газ бен сұйықтыққа толғанда іш айқын ісінеді, ұстағанда сезімтал болады.
- Жүрек айнуы және құсу: Әсіресе жіңішке ішек деңгейіндегі бітелулерде асқазан ішіндегі заттар кері қайтып, құсу пайда болады. Құсық кейде өтті немесе нәжіс иісті болуы мүмкін.
- Газ бен нәжістің шықпауы: Ішек толық бітелгенде газдың да, нәжістің де өтуі тоқтайды. Бұл жағдай науқаста қатты жайсыздық сезімін тудырады.
- Дене қызуының көтерілуі: Ішек қабырғасы зақымдала бастаса немесе инфекция дамыса, дене температурасы көтеріледі.
- Пульстің жиілеуі (тахикардия): Ағза ауруға және сұйықтық жоғалтуға қарсы қорғаныс күйіне өтіп, жүрек соғу жиілігі артады.
- Тершеңдік және бозару: Қатты ауру мен қан айналымының бұзылуына байланысты науқас суық терге түсіп, түсі бозарады.
- Іштің сезімталдығы немесе қатаюы: Тексеру кезінде іш аймағын басқанда айқын ауру немесе қатаю сезіледі. Бұл жағдай құрсақ пердесінде қабыну дамығанының белгісі болуы мүмкін.
- Жалпы әлсіздік және артериялық қысымның төмендеуі: Асқынған жағдайларда сұйықтық жоғалту мен жүйелік реакциялар салдарынан қан қысымы төмендеуі мүмкін.
Ішектің бұралуының диагностикасы
Ішектің бұралуына күдік туындаған жағдайларда диагностика уақыт жоғалтпай басталады. Себебі бұл ауруда ерте диагноз қою ішек тінін сақтау үшін де, асқынулардың алдын алу үшін де өмірлік маңызға ие. Диагностиканың алғашқы қадамы — науқастың шағымдарын тыңдау және физикалық тексеру. Кенеттен басталған іштің ауыруы, газ бен нәжістің шықпауы сияқты белгілер дәрігерге маңызды мәлімет береді.
Физикалық тексеруде іш аймағында сезімталдық, ісіну, газ жиналуы және кейде ішек шуылының азаюы немесе толық тоқтауы анықталуы мүмкін. Тік ішек арқылы тексеру кезінде астарындағы бітелу сезілуі немесе қан кетудің бар-жоғы тексерілуі мүмкін.
Диагнозды нақтылау үшін бейнелеу әдістері қолданылады. Іш қуысының рентгенографиясы (шолу рентгенограммасы) — алғашқы жүргізілетін зерттеулердің бірі, ол кеңейген ішек ілмектері мен ауа-сұйықтық деңгейлері сияқты бітелу белгілерін көрсете алады. Алайда толығырақ зерттеу үшін компьютерлік томография (КТ) ең жиі қолданылатын әдіс болып табылады. КТ арқылы бұралудың орнын да, ішекте пайда болған оралу немесе зақымдануды да егжей-тегжейлі көруге болады. Жіңішке ішекті толығырақ зерттеу қажет болса, ішке контраст қабылдап түсірілетін суреттер де қажет болуы мүмкін.
Кейбір жағдайларда, әсіресе нәрестелер мен балаларда, ультрадыбыстық зерттеу де диагноз қоюда тиімді болуы мүмкін. Сонымен қатар зертханалық талдаулар арқылы ағзаның инфекцияға немесе сұйықтық жоғалтуға жауабы бағаланады. Лейкоциттердің жоғарылауы, электролит теңгерімінің бұзылуы немесе сүт қышқылының деңгейі сияқты көрсеткіштер асқыну қаупін көрсететін маңызды деректер береді.
Ішектің бұралуын емдеу
Алдымен науқастың сұйықтық пен электролит теңгерімі көктамыр арқылы қалпына келтіріледі. Себебі бұл ауру сұйықтықтың едәуір жоғалуына және электролит бұзылыстарына әкелуі мүмкін. Сонымен бірге асқазандағы заттарды шығару үшін мұрын арқылы асқазанға енгізілетін түтік (назогастральды зонд) қолданылуы мүмкін. Бұл шара іштің кебуі мен құсуды азайтады.
Алайда бұл уақытша шаралар көбінесе тек хирургиялық операцияға дайындық кезеңі ғана. Ішектің бұралуы әдетте хирургиялық жолмен емделеді. Операция кезінде дәрігер бұралған ішек бөлігін тарқатып, қан айналымын бағалайды. Егер ішек тіні тіршілікке қабілеттілігін жоғалтпаса, тиісті бөлік сақталып, қалыпты күйіне келтірілуі мүмкін. Алайда некроз (тіннің өліеттенуі) болса, сол бөлік алынып тасталады және сау ұштары біріктіріледі.
Кейбір жағдайларда операциядан кейін уақытша немесе тұрақты ішек тесігін (стома) салу қажет болуы мүмкін. Бұл шешім ішектің жағдайына және науқастың жалпы денсаулығына қарай қабылданады. Емдеуден кейінгі кезеңде науқас мұқият бақыланады: сұйықтық теңгерімі, ішек қозғалыстары және инфекция белгілері қадағаланады.
Сирек жағдайларда, егер бұралу өте ерте кезеңде анықталып, ішек тіні зақымданбаған болса, кейбір ерекше жағдайларда бұралуды хирургиялық емес әдістермен тарқатуға тырысуға болады. Алайда бұл әдетте балаларда және арнайы диагностикалық жағдайларда қолданылады.
Anadolu-дағы «Гастроэнтерология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Ішек өтімсіздігі дегеніміз не?
Ішек өтімсіздігі — ішек ішіндегісі мен газдың қалыпты қозғалысына кедергі келтіретін ішінара немесе толық бітелу. Тұрақты ас қорыту симптомдары анамнез, тексеру және қажет болғанда нысаналы зерттеулермен бірге бағаланады.
Операция қалай жасалады?
Ауруханада көктамырішілік сұйықтық, ішекке тыныштық беру және назогастралдық түтік қолданылуы мүмкін. Ішек қысылса, тесілу болса немесе өтімсіздік қауіпсіз шешілмесе, операция қажет. Тұрақты ас қорыту белгілері анамнез және тексерумен бірге бағаланады.
Неден пайда болады немесе қауіп не арттырады?
Емделмесе бауыр ауруы, тремор, қозғалыс бұзылыстары, сөйлеу өзгерістері, психиатриялық белгілер және Кайзер–Флейшер сақиналары болуы мүмкін.
Қалай анықталады немесе бағаланады?
Іштің түйіліп ауыруы, құсу, кебу, іш қату және газ шықпауы жиі кездеседі. Үздіксіз қатты ауырсыну, қызба немесе шок ішектің қысылуын не тесілуін көрсетуі мүмкін. Мұндай белгілерді анамнез және тексерумен бірге бағалау қажет.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.