Көз обыры: белгілері, диагностикасы және емдеуі

Көз обыры — көз тіндерінде жасушалардың қалыпсыз және бақылаусыз өсуі нәтижесінде пайда болатын сирек, бірақ ауыр ауру. Ол ерте сатыларда белгі бермеуі мүмкін, ал уақыт өте келе көрудің жоғалуы, көздегі қалыпсыз дақтар және жарқылдар сияқты шағымдармен көрінуі мүмкін. Көз обыры тікелей көз тіндерінен бастау алуы да, дененің басқа бөлігінде басталған обырдың көзге таралуы арқылы да дамуы мүмкін. Көз обыры әртүрлі түрде кездесуі мүмкін және әр түрі әртүрлі белгілер мен емдеу әдістерін қажет етеді. Ауру көру қабілетіне қауіп төндіріп қана қоймай, кеш сатыларында көздің жоғалуына немесе обырдың басқа ағзаларға таралуына әкелуі мүмкін.

Көз обыры деген не?

Көз обыры — көз тіндерінде жасушалардың қалыпсыз және бақылаусыз өсуі нәтижесінде түзілетін қатерлі ісіктер. Сирек кездесетін бұл обыр түрі көздің ішкі құрылымдарында да, көздің айналасындағы тіндерде де дамуы мүмкін. Көз обыры ерте анықталмаса, көрудің жоғалуына және көзді толығымен алып тастауға әкелуі мүмкін ауыр денсаулық мәселелеріне себеп болуы мүмкін.

Көз обыры біріншілік түрде көздің ішіндегі жасушалардан бастау алуы (біріншілік көз обыры) немесе басқа ағзада дамыған обырдың көзге таралуы арқылы пайда болуы мүмкін (метастаздық көз обыры). Ол көздің ішкі құрылымдарында, қабақтарда немесе көздің айналасындағы тіндерде дамуы мүмкін. Ең жиі кездесетін түрі — увеалық меланома, ол көздің ортаңғы қабатын құрайтын тамырлы қабықта (увеада) пайда болады.

Бұл ауру әдетте ерте сатыларда белгі бермеуі мүмкін, бірақ уақыт өте келе көрудің жоғалуы, көздегі қалыпсыз дақтар немесе жарқылдар сияқты шағымдармен көрінуі мүмкін. Сондықтан ерте анықтау өте маңызды. Көз обырының себептерін, белгілерін, түрлерін және емдеу әдістерін егжей-тегжейлі зерттеу ауру туралы хабардарлықты және ерте араласу мүмкіндігін арттырады.

Көз обырының белгілері

Ол ерте сатыларда белгі бермеуі мүмкін. Көптеген науқас ауру үдегенге дейін көзінде ешқандай жайсыздық сезбеуі мүмкін. Алайда уақыт өте келе ісік үлкейіп, көз тіндеріне қысым түсіре бастаған сайын айқын симптомдар пайда болуы мүмкін. Көру қабілетіндегі өзгерістер, көздегі айқын дақтар, жарқылдар немесе көз пішініндегі айырмашылық сияқты белгілер аурудың үдеп жатқанын көрсетуі мүмкін. Сондықтан көзде әдеттен тыс өзгеріс байқалғанда уақыт жоғалтпай көз дәрігеріне жүгіну маңызды.

Көз обырының белгілері ісіктің орналасуы мен көлеміне қарай өзгеруі мүмкін. Көздің ішкі бөлігінде пайда болатын обырлар әдетте белгі бермей өсуі мүмкін, ал қабақтарда немесе көз бетінде дамитын ісіктер ертерек байқалуы мүмкін. Көз обырының белгілері:

• Көрудің жоғалуы: Көру өткірлігінің төмендеуі, көрудің бұлыңғырлануы немесе көру аймағында қараңғы нүктелердің пайда болуы.
• Көру аймағындағы қалыпсыз дақтар: Көру кезінде жарқылдардың, қара нүктелердің немесе көлеңкелердің көрінуі.
• Көздегі айқын дақтар немесе түзілістер: Көздің ішінде немесе нұрлы қабықта (көздің түсті бөлігінде) қою түсті дақтардың байқалуы.
• Көз қарашығындағы күтпеген өзгерістер: Көз қарашығының әдеттен тыс түсте көрінуі немесе жарыққа басқаша жауап беруі.
• Көз пішінінің өзгеруі: Көздің қалыпты дөңгелек пішінінің бұзылуы немесе ісікке байланысты томпаюдың пайда болуы.
• Көз қимылдарының шектелуі: Көзді қозғаудағы қиындық немесе екі есе көру сияқты симптомдар.
• Көздегі ауырсыну және қысым сезімі: Көз обырының көптеген түрлері ауырсынусыз болады, бірақ кеш сатыларда көзде қысым сезімі немесе ауырсыну пайда болуы мүмкін.
• Көздің ісінуі немесе көздің сыртқа шығуы: Ісік үлкейген сайын көз ұясында қысым түзіп, көздің сыртқа қарай ығысуына әкелуі мүмкін.

Көз обыры неліктен пайда болады?

Оның нақты себебі толық белгісіз болғанымен, кейбір қауіп факторлары аурудың даму ықтималдығын арттыруы мүмкін. Генетикалық факторлар, қоршаған орта әсерлері және кейбір көз аурулары көз обырының қаупін арттыратын негізгі себептердің қатарына жатады. Көз обырының ең жиі кездесетін түрі — увеалық меланома пигмент өндіретін меланоцит жасушаларында пайда болады. Бұл жасушалар көздің түсті бөлігінде (нұрлы қабықта), тамырлы қабықта (хориоидеяда) және кірпікті денеде орналасқан. Меланоциттер генетикалық мутацияларға ұшырап, бақылаусыз көбейе бастағанда обыр жасушалары дамуы мүмкін.

Сонымен қатар көз обыры метастаздық обырлардың салдарынан да пайда болуы мүмкін. Өкпе, сүт безі, тері (меланома) және бүйрек обыры сияқты обырдың кейбір түрлері көз аймағына таралып, сол жерде ісіктердің түзілуіне себеп болуы мүмкін. Көз обырының қауіп факторларын былай атауға болады:

• Генетикалық факторлар: Отбасында көз обыры анамнезі бар адамдарда аурудың даму қаупі жоғарырақ.
• Ақшыл терілі және ашық түсті көзді адамдар: Көзінің түсі ашық адамдарда меланин мөлшері аз болғандықтан, олар UV сәулелерінің зиянына қарсы осалырақ болуы мүмкін.
• UV сәулелерінің қарқынды әсері: Күн сәулесінің ұзақ уақыт әсер етуі көз жасушаларында ДНҚ-ның зақымдануына әкеліп, обыр қаупін арттыруы мүмкін.
• Кейбір генетикалық синдромдар: BAP1 ісікке бейімділік синдромы сияқты генетикалық аурулар көз обырының қаупін арттыруы мүмкін.
• Жас және жыныс: Көз обыры әдетте 50 жастан асқан адамдарда жиірек кездеседі және ерлерде әйелдерге қарағанда кең таралған.
• Иммундық жүйенің әлсіздігі: АИТВ/ЖИТС-пен ауыратын науқастарда немесе иммундық жүйесі басылған адамдарда обырдың даму қаупі жоғарырақ.
• Кейбір көз аурулары мен ауытқулары: Туа біткен көз пигментінің ауытқулары немесе ретинобластома сияқты балалық шақтағы кейбір аурулар көз обырының даму ықтималдығын арттыруы мүмкін.
• Химиялық заттар мен радиацияның әсеріне ұшырау: Зиянды химиялық заттармен ұзақ уақыт жанасатын адамдарда көз обырының қаупі артуы мүмкін.

Көз обыры сирек кездесетін ауру болғанымен, жоғарыда аталған қауіп факторлары бар адамдардың көзін тұрақты тексертіп отыруы маңызды. Әсіресе көзде әдеттен тыс дақтар, жарқылдар немесе көрудің жоғалуы сияқты белгілер байқалғанда ерте анықтау үшін көз дәрігеріне жүгіну керек. Ерте анықтау емдеудің сәттілігін арттырып, аурудың таралуы мен көрудің жоғалуының алдын алуы мүмкін.

Көз обырының түрлері

Ол көздің әртүрлі аймақтарында дами алатын бірнеше түрге бөлінеді. Біріншілік көз обыры тікелей көздің өз тіндерінен бастау алса, екіншілік (метастаздық) көз обыры дененің басқа бөлігінде басталған обырдың көз тіндеріне таралуы арқылы пайда болады. Көз обырлары сирек кездесетін аурулар болғанымен, емделмесе, ауыр денсаулық мәселелеріне және көрудің жоғалуына әкелуі мүмкін. Көз обырының әртүрлі түрлері көздің белгілі бір бөліктерінде дамып, әртүрлі симптомдар мен емдеу тәсілдерін қажет етуі мүмкін. Көз обырының жиі кездесетін түрлері:

• Увеалық меланома: Біріншілік көз обырының ең жиі кездесетін түрі. Көздің ортаңғы қабатын құрайтын увеада (нұрлы қабық, хориоидея және кірпікті дене) дамиды. Кеш сатыларда көздің сыртына таралу қаупі бар.
• Ретинобластома: Әдетте балаларда кездесетін көз обырының сирек түрі. Торлы қабық жасушаларынан бастау алады және ерте анықталмаса, көздің жоғалуына әкелуі мүмкін.
• Конъюнктива карциномасы: Көздің ақ бөлігін жабатын конъюнктива қабатында дамитын обыр түрі. Ерте сатыларда байқалмаса, көздің басқа аймақтарына таралуы мүмкін.
• Қабақ обыры: Қабақтарда дамитын тері обыры түрлерінің бірі. Көбіне базалды жасушалы карцинома немесе жалпақ жасушалы карцинома түрінде пайда болады және ерте анықталмаса, айналадағы тіндерге таралуы мүмкін.
• Көз жасы безінің обыры: Көз жасы бездерінен бастау алатын сирек, бірақ агрессивті обыр түрі. Көздің ісінуі, ауырсыну және көз алмасының сыртқа ығысуы сияқты белгілермен көрінеді.
• Метастаздық көз обыры: Дененің басқа бөлігінде (мысалы, өкпеде, сүт безінде немесе теріде) басталған обырдың көзге таралуы арқылы түзіледі. Біріншілік обыр түріне қарай өзгеретін симптомдар беруі мүмкін.

Көз обыры қалай анықталады?

Науқастар әдетте көрудің бұзылуы, көздегі қалыпсыз дақтар немесе жарқылдар сияқты шағымдармен көз дәрігеріне жүгінеді. Дәрігер науқастың симптомдарын бағалағаннан кейін көзді егжей-тегжейлі тексереді.

Офтальмоскопия деп аталатын әдіспен көздің ішкі құрылымдары зерттеліп, қалыпсыз жасуша өсуінің бар-жоғы қаралады. Егер дәрігер көзден күдікті түзіліс тапса, қосымша зерттеулер жүргізу қажет. Ультрадыбыстық зерттеу, магниттік-резонанстық томография (МРТ) және компьютерлік томография (КТ) сияқты бейнелеу әдістері ісіктің көлемін, орналасуын және таралу жағдайын анықтауға көмектеседі.

Кейбір жағдайларда нақты диагноз қою үшін биопсия жасау қажет болуы мүмкін. Бұл процедурада көз тінінен шағын үлгі алынып, зертханада зерттеледі. Биопсия ісіктің қатерсіз (бенигнді) немесе қатерлі (малигнді) екенін анықтауда шешуші рөл атқарады.

Ерте анықтау — көз обырын емдеудегі сәттілік көрсеткішін арттыратын ең маңызды фактор. Көзді тұрақты тексерту және белгілерді ерте байқау аурудың үдеуінің алдын алу тұрғысынан өте маңызды.

Көз обырын емдеу

Емдеу әдістері ісіктің орналасуы мен көлеміне қарай өзгереді және әдетте хирургиялық араласу, сәулелік ем, лазерлік ем немесе криотерапия сияқты әдістерді қамтиды. Ерте анықталған шағын ісіктерде лазерлік ем (фотокоагуляция) немесе криотерапия (мұздату әдісі) арқылы обыр жасушаларын жоюға болады. Орта және кеш сатыларда сәулелік ем қолданылып, ісікті кішірейтуге болады. Көз обырының кеш сатыларында хирургиялық араласу арқылы ісік бар аймақ алынып тасталуы мүмкін, ал кейбір жағдайларда көз толығымен алынып, протез көзбен алмастырылуы мүмкін.

Кейбір науқастарда обыр жасушаларының таралуын бақылауға алу мақсатында химиотерапия немесе нысаналы терапия қолданылуы мүмкін. Егер көз обыры басқа ағзаларға таралса (метастаз берсе), жүйелі ем арқылы ағзадағы басқа обырлы аймақтар да нысанаға алынуы мүмкін.

Емдеу үдерісі науқастың жалпы денсаулық жағдайына, ісіктің орналасуы мен көлеміне қарай жеке анықталады. Ерте анықталған көз обырларында емдеудің сәттілік көрсеткіші өте жоғары және көру қабілетін сақтап қалу мүмкіндігі артады. Сондықтан көзде әдеттен тыс белгілер байқалғанда уақыт жоғалтпай көз дәрігеріне жүгіну өте маңызды.

Anadolu Medical Center редакциялық алқасы

Жиі қойылатын сұрақтар

Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.