Шегрен синдромы — иммундық жүйе жас пен сілекей бөлетін бездерге әсер ететін аутоиммундық ауру. Көздің және ауыздың құрғауы негізгі белгілер болғанымен, шаршау, буын ауыруы, тіс мәселелері және басқа ағзалардың зақымдануы да болуы мүмкін. Ем симптомдарды жеңілдетуге, асқынулардың алдын алуға және жүйелік ауруды бақылауға бағытталады.
Иммундық жүйенің сау жасушаларға шабуыл жасауы салдарынан пайда болатын Шегрен синдромы — әсіресе көз жасы және сілекей бездерін зақымдайтын созылмалы аутоиммундық ауру. Көздің ашып-күйдіруі, шаншуы және құрғауы, ал ауызда жұтынудың қиындауы мен сілекейдің азаюы аурудың ең айқын белгілері болып табылады. Алайда ауру тек осы аймақтармен шектелмейді: буындар, тері, бүйректер, өкпе және жүйке жүйесі сияқты көптеген ағзаларды да қамтуы мүмкін. Баяу үдейтін сипатына байланысты оның диагнозын қою кейде жылдарға созылуы мүмкін. Шегрен синдромы әдетте орта жастағы әйелдерде кездескенімен, кез келген жастағы адамдарды зақымдауы мүмкін. Ерте диагностика мен тиісті ем арқылы ауруды бақылауға алуға болады.
Шегрен синдромы дегеніміз не?
Шегрен синдромы — иммундық жүйенің өз тіндеріне шабуыл жасауы салдарынан пайда болатын созылмалы аутоиммундық ауру. Бұл ауруда әсіресе көз жасы және сілекей бездері нысанаға алынады, бұл көздің құрғауы және ауыздың құрғауы сияқты айқын белгілерге әкеледі. Алайда ауру тек ауыз бен көзбен шектелмеуі мүмкін: буындар, тері, бүйректер, өкпе және жүйке жүйесі сияқты көптеген ағзалар да зақымдануы мүмкін. Шегрен синдромы біріншілік түрде жеке кездесуі мүмкін, сондай-ақ ревматоидты артрит немесе қызыл жегі (люпус) сияқты басқа аутоиммундық аурулармен бірге де пайда болуы мүмкін. Баяу үдейтін бұл ауру әдетте жылдар бойы дамиды және белгілер уақыт өте күшеюі мүмкін.
Шегрен синдромының белгілері қандай?
Шегрен синдромының ең белгілі екі белгісі — көздің құрғауы (құрғақ кератоконъюнктивит) және ауыздың құрғауы (ксеростомия). Алайда аурудың белгілер ауқымы әлдеқайда кең. Белгілер зақымданған ағзаға және аурудың ауырлығына қарай адамнан адамға өзгеруі мүмкін.
Шегрен синдромының белгілерін былай тізуге болады:
- Көздің құрғауы
- Ауыздың құрғауы
- Буындардың ауыруы және ісінуі
- Терінің құрғауы және бөртпелер
- Шамадан тыс шаршау және әлсіздік
- Тамақтың құрғауы және дауыстың қарлығуы
- Жұтынудың қиындауы
- Жиі қайталанатын тіс жегісі және қызыл иек мәселелері
- Қынаптың құрғауы (әйелдерде)
- Лимфа түйіндерінің ұлғаюы
- Сирек жағдайларда өкпенің, бүйректің немесе жүйке жүйесінің зақымдануы
Шегрен синдромы кімдерде кездеседі?
Шегрен синдромы кез келген жаста кездесуі мүмкін, алайда көбіне 40–60 жас аралығындағы ересектерде анықталады. Әйелдерде ер адамдармен салыстырғанда 9–10 есе жиі кездеседі. Генетикалық бейімділігі бар адамдарда және отбасында аутоиммундық аурулар болғандарда қауіп жоғарырақ. Сонымен қатар ревматоидты артрит, жүйелі қызыл жегі, жүйелі склероз сияқты иммундық жүйе аурулары бар адамдарда Шегрен синдромының даму ықтималдығы артады.
Шегрен синдромының қауіп факторлары қандай?
Шегрен синдромының нақты себебі белгісіз болғанымен, аурудың пайда болуында генетикалық бейімділік пен сыртқы орта факторларының әсері бар деп есептеледі. Иммундық жүйе белгісіз қоздырғышқа қалыптан тыс жауап беріп, ағзаның өз сілекей, көз жасы және басқа без тіндеріне шабуыл жасайды. Бұл жағдай уақыт өте бездердің жұмысын бұзып, құрғау белгілеріне әкеледі.
Шегрен синдромының мына адамдарда кездесу ықтималдығы жоғарырақ:
- Жынысы: Әйелдерде жиірек кездеседі.
- Жасы: Көбіне 40–60 жас аралығында анықталады.
- Аутоиммундық аурулардың болуы: Ревматоидты артрит, қызыл жегі, склеродермия сияқты аурулармен бірге кездесу қаупі жоғары.
- Отбасылық анамнез: Отбасында аутоиммундық ауруы бар адамдарда қауіп артады.
- Генетикалық бейімділік: Иммундық жүйе гендерінің белгілі бір нұсқалары ауру қаупін арттыруы мүмкін.
- Сыртқы орта қоздырғыштары: Кейбір вирустық инфекциялар немесе уытты заттардың ұзақ әсері ауруды қоздыруы мүмкін.
Шегрен синдромы қалай анықталады?
Шегрен синдромының диагнозы белгілерді бағалау және түрлі зерттеулерді бірге қолдану арқылы қойылады. Бірде-бір жеке зерттеу ауруды нақты анықтай алмайды, сондықтан жан-жақты тексеру жүргізіледі. Алдымен көз бен ауыздың құрғауы, буын ауыруы және басқа симптомдар туралы сұралады. Көз жасының бөлінуі және сілекей бездерінің қызметі өлшенеді. Қан талдаулары арқылы аутоиммундық ауруларда жиі кездесетін антиденелер (anti-SSA/Ro және anti-SSB/La) зерттеледі. Нақты диагноз үшін кейде еріннің ішкі жағынан шағын тін үлгісі (кіші сілекей безінің биопсиясы) алынады.
Шегрен синдромы кезінде қай дәрігерге бару керек?
Шегрен синдромы аутоиммундық ауру болғандықтан, оны әдетте ревматолог дәрігер бақылайды. Алайда ауру көз, ауыз, тері, өкпе немесе бүйрек сияқты түрлі ағзаларды зақымдайтындықтан, көпсалалы тәсіл қажет болуы мүмкін. Бұл кезеңде көздің құрғауы үшін офтальмолог, ауыздың құрғауы мен тіс мәселелері үшін стоматолог, тері мәселелері үшін дерматолог, өкпе зақымданса пульмонолог дәрігер де ем тобына кіруі мүмкін.
Шегрен синдромын емдеу
Шегрен синдромын толық жазатын ем жоқ; алайда белгілерді бақылауға алу, өмір сапасын арттыру және ағзалардың зақымдануының алдын алу үшін түрлі ем әдістері қолданылады. Ем жоспары аурудың қай ағзаларды зақымдағанына, шағымдардың ауырлығына және науқастың жалпы денсаулық жағдайына қарай жекелендіріледі.
Көздің құрғауын емдеуде жасанды көз жасы тамшылары, гельдер немесе ылғалдандыратын көз жақпамайлары қолданылады. Неғұрлым ауыр жағдайларда көз жасы өзектерін бітеу арқылы ылғалды сақтауға мүмкіндік беретін медициналық емшаралар жасалуы мүмкін. Ауыздың құрғауын азайту үшін қантсыз сағыз шайнау, сілекей бөлінуін арттыратын дәрілер (пилокарпин, цевимелин) немесе арнайы ауыз ылғалдандырғыштары таңдалады.
Буындарда ауырсыну мен қабыну болса, дәрігер стероидты емес қабынуға қарсы дәрілерді (СЕҚҚД) тағайындауы мүмкін. Неғұрлым ауыр жағдайларда иммундық жүйені басатын дәрілер (метотрексат, гидроксихлорохин, азатиоприн) қолданылуы мүмкін. Өкпе, бүйрек немесе жүйке жүйесі зақымданған науқастарда кортикостероидтар мен иммуносупрессивті ем қолданылады. Емнің тиімділігін бағалау және жанама әсерлерді бақылау үшін дәрігердің тұрақты тексерулері міндетті.
Шегрен синдромымен ауыратындар қалай тамақтануы керек?
Шегрен синдромы кезінде тамақтану тәртібі иммундық жүйені қолдауға, қабынуды азайтуға және құрғау белгілерін жеңілдетуге бағытталуы тиіс. Кейбір тағамдар ауыздың құрғауын арттыруы мүмкін, ал кейбіреулері қабыну деңгейін төмендету арқылы шағымдарды азайтуы мүмкін.
Науқастарға арналған тамақтану ұсыныстары:
- Суды көп ішу: Күні бойы шағын жұтыммен су ішу ауыздың құрғауын жеңілдетеді.
- Қантсыз сағыз немесе қантсыз пастилка пайдалану: Сілекей бөлінуін арттырады.
- Омега-3 май қышқылдарына бай тағамдарды тұтыну: Лосось (албырт), скумбрия, жаңғақ және зығыр тұқымы қабынуды азайтады.
- Жаңа піскен көкөніс пен жемісті көбейту: Антиоксиданттарға бай тағамдар иммундық денсаулықты қолдайды.
- Өңделген тағамдар мен артық қантты шектеу: Қабынуды күшейтуі мүмкін.
- Тұзды тағамдардан аулақ болу: Ауыздың құрғауын арттырып, шөлдеуді тудырады.
- Кофеиннен аулақ болу: Ауыз бен көздің құрғауын нашарлатуы мүмкін.
- Жұмсақ әрі ылғалды тағамдарды таңдау: Жұтынуы қиын науқастарда тамақтануды жеңілдетеді.
- Ақуызды теңгерімді қабылдау: Иммундық жүйені қолдайды, бұлшықет денсаулығын сақтайды.
Тамақтану Шегрен синдромын емдеуді жалғыз өзі алмастырмайды, бірақ ем барысын қолдайды. Сонымен қатар тіс денсаулығын сақтау үшін стоматологқа тұрақты қаралу және ауыз гигиенасы әдеттерін нығайту маңызды.
Шегрен синдромы — өмір бойы созылуы және көптеген түрлі ағза жүйелерін зақымдауы мүмкін ауру. Оны толық жазатын ем болмаса да, бүгінде симптомдарды жеңілдету, ағзалардың зақымдануының алдын алу және өмір сапасын арттыру үшін тиімді ем әдістері бар. Дәрігердің тұрақты тексерулері, дәрімен емдеуді сақтау, көз бен ауыз денсаулығын қорғау және салауатты тамақтану әдеттерін қабылдау аурумен өмір сүруді жеңілдетеді. Шегрен синдромы бар адамдар белгілерін дұрыс басқара отырып, белсенді әрі өнімді өмір сүре алады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Шегрен синдромы дегеніміз не?
Шегрен синдромы — көбіне жас пен сілекей бөлінуін азайтатын аутоиммундық ауру. Кейбір көз аурулары көру қабілетіне тез әсер етуі мүмкін болғандықтан, жаңа немесе ауыр симптомдар жедел бағалауды қажет етеді. Клиникалық түсіндіру симптомдардың жалпы сипатына, тексеру нәтижелеріне және жеке денсаулық жағдайына байланысты.
Неден пайда болады немесе қауіп не арттырады?
Бағалау медициналық тарихты жинаудан және тексеруден басталады. Мәселеге қарай дәрігерлер себепті растау және маңызды балама жағдайларды жоққа шығару үшін қан немесе несеп талдауларын, бейнелеу әдістерін, мамандандырылған тексеруді немесе функционалдық сынақтарды қолдануы мүмкін.
Қалай анықталады немесе бағаланады?
Көз бен ауыздың құрғауы тән; шаршау, буын ауыруы, тіс мәселелері, сілекей бездерінің ұлғаюы және жүйелік ағза зақымдануы болуы мүмкін. Кей көз аурулары көру қабілетіне тез әсер ететіндіктен, жаңа немесе ауыр белгілер жедел бағалануы тиіс. Клиникалық түсіндіру жалпы симптомдар мен жеке денсаулық жағдайына байланысты.
Қалай анықталады немесе бағаланады?
Иммундық жүйе ылғал бөлетін бездерді нысанаға алады; ауру жеке немесе ревматоидты артрит пен жүйелі қызыл жегімен қатар кездесуі мүмкін. Кей көз аурулары көру қабілетіне тез әсер етуі мүмкін болғандықтан, жаңа немесе ауыр белгілер жедел бағалануы тиіс. Клиникалық түсіндіру жалпы симптомдар мен жеке денсаулық жағдайына байланысты.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.