Мелена — әдетте асқазан-ішек жолының жоғарғы бөлігінен қан кетіп, қан қорытылғанда пайда болатын қара, шайыр тәрізді нәжіс. Темір, висмут және кей тағамдар да нәжісті қараюы мүмкін, бірақ классикалық жабысқақ меленаға ұқсамауы мүмкін. Бас айналу, әлсіздік немесе қан құсу қосылса шұғыл бағалау қажет.
Қара нәжіс, медициналық атауы мелена, ас қорыту жүйесінде болатын қан кетулердің маңызды көрсеткіші бола алатын елеулі белгі. Ол көбінесе ас қорыту жолының жоғарғы бөлігінен болған қан кетудің ас қорыту ферменттерімен әрекеттесуі нәтижесінде нәжістің қара және шайыр тәрізді түрге енуімен көрінеді. Әрбір қара нәжіс мелена дегенді білдірмесе де, бұл жағдай елеусіз қалдырылса, өмірге қауіп төндіретін аурулардың кеш анықталуына себеп болуы мүмкін.
Мелена (қара түсті нәжіс) дегеніміз не?
Мелена — нәжістің қара, шайыр тәрізді және жағымсыз иісті болуымен сипатталатын клиникалық белгі. Бұл жағдай әдетте ас қорыту жүйесінің жоғарғы бөліктерінде (өңеш, асқазан немесе он екі елі ішек) болатын қан кетудің көрсеткіші ретінде қабылданады. Қан асқазан қышқылымен және ас қорыту ферменттерімен жанасқан сайын оның түсі қоюланып, нәжіске қара түс береді. Мелена қарапайым түс өзгерісінен гөрі көбінесе елеулі денсаулық мәселесінің белгісі болуы мүмкін. Сондықтан ол бір рет байқалса да, мұқият бағалануы керек. Қан кету мөлшері аз болса да, мелена дамуы мүмкін. Кейбір жағдайларда адам өзі байқамай бірнеше күн бойы меленаны бастан кешіруі мүмкін. Қосарланған әлсіздік және бас айналу сияқты белгілер жағдайды ауырлатуы мүмкін. Мелена шұғыл бағалауды қажет етуі мүмкін жағдай болып табылады.
Мелена неден болады?
Меленаның пайда болуының негізгі себебі — жоғарғы асқазан-ішек жолында болатын қан кетулер. Ең жиі себептердің бірі — асқазан мен он екі елі ішектің ойық жаралары. Сонымен қатар асқазан шырышты қабығының қабынуы (гастрит), өңештің варикозды кеңеюі және асқазан обыры да меленамен байланысты болуы мүмкін. Ауырсынуды басатын дәрілерді (ҚҚСП) ұзақ қолдану асқазанның шырышты қабығын тітіркендіріп, қан кетуге әкелуі мүмкін. Бауыр аурулары да қауіп факторларының қатарына жатады. Қанды сұйылтатын кейбір дәрілер қан кету қаупін арттыруы мүмкін. Жарақат немесе қатты күйзеліс жағдайлары да жанама себептердің қатарында саналуы мүмкін. Сирек жағдайларда ішектен бастау алатын жоғарғы қан кетулер де мелена тудыруы мүмкін. Негізгі себепті дұрыс анықтау ем үшін шешуші маңызға ие.
Меленаның белгілері қандай?
Мелена көбінесе тек нәжістің қара түсті болуымен шектелетін белгі емес. Негізгі қан кетудің мөлшері мен ұзақтығына қарай ағзаның жалпы жағдайына әсер ететін түрлі белгілер пайда болуы мүмкін. Бұл белгілер қан жоғалту дәрежесі туралы маңызды мәлімет беріп, жағдайдың ауырлығын түсінуге көмектеседі.
Меленамен бірге байқалуы мүмкін белгілер:
- Қара, жылтыр және жағымсыз иісті нәжіс
- Әлсіздік және тез шаршау
- Бас айналу немесе есеңгіреу сезімі
- Жүректің қатты соғуы
- Іштің ауыруы немесе қыжыл
- Жүрек айнуы және сирек құсу
- Бозарғандық (анемия белгілері)
Мелена қалай анықталады?
Мелена диагнозы науқастың егжей-тегжейлі анамнезі мен физикалық қараудан басталады. Дәрігер алдымен нәжістің түсін, ұзақтығын және қосарланған белгілерді сұрайды. Қолданылатын дәрілер, әсіресе ауырсынуды басатын және қанды сұйылтатын дәрілер бағаланады. Содан кейін қан талдаулары жасалып, гемоглобин мен гематокрит деңгейлері зерттеледі. Бұл қан жоғалту дәрежесін көрсетеді. Қажет болған жағдайда нәжістегі жасырын қанға талдау тағайындалуы мүмкін. Диагнозды нақтылаудағы ең маңызды әдіс — эндоскопия. Эндоскопияның арқасында асқазан мен он екі елі ішек тікелей көрініп, қан кету ошағы анықталуы мүмкін. Кейбір науқастарда колоноскопия немесе бейнелеу әдістері де қажет болуы мүмкін. Қатты қан кетуге күдік болғанда науқас ауруханаға жатқызылып, мұқият бақылауға алынады. Диагностика үдерісі емнің бағытын айқындайтын негізгі қадам болып табылады.
Мелена қалай емделеді?
Мелена емі себебіне бағытталып жоспарланады. Ойық жарадан болған қан кетулерде асқазан қышқылын басатын дәрілер және қажет болса эндоскопиялық араласулар қолданылады. Белсенді қан кету болса, эндоскопия кезінде қан кетуді тоқтатуға болады. Үдеген жағдайларда көктамыр арқылы сұйықтық пен қан құю қажет болуы мүмкін. Қанды сұйылтатын дәрілер уақытша тоқтатылуы немесе олардың дозалары реттелуі мүмкін. Ем үдерісі көбінесе ауруханада бақылауды қажет етеді.
Қара нәжіс қалай қалпына келеді?
Қара нәжістің қалпына келуі қан кетуге себеп болған жағдайдың емделуі арқылы мүмкін болады. Себебіне бағытталған ем жүргізілгенде нәжістің түсі бірнеше күн ішінде қалыпқа келеді. Алайда тек түсін түзетуге назар аудару жеткіліксіз. Негізгі ауру бақылауға алынбаса, мелена қайталануы мүмкін.
Қара нәжіс кезінде қай дәрігерге қаралу керек?
Қара нәжіс шағымы бар адамдар гастроэнтеролог немесе терапевт маманына жүгінуі керек. Шұғыл белгілер болса, тікелей жедел жәрдем бөліміне бару қажет. Қажет болған жағдайда хирургиялық мамандықтардан да көмек алуға болады.
Мелена туралы жиі қойылатын сұрақтар
Қандай тағам нәжісті қара етеді?
Кейбір тағамдар мен қоспалар нәжістің түсін қоюландырып, оның қара/өте қою қоңыр болып көрінуіне себеп болуы мүмкін және бұл жағдай әрдайым мелена дегенді білдірмейді. Тағамдардың ішінде әсіресе көкжидек, қара бүлдірген (ежевика), қара жүзім, қызылша, қою түсті тағамдар немесе какаосы көп тағамдар кейбір адамдарда нәжістің түсін қоюырақ етіп көрсетуі мүмкін.
Қара нәжіс қауіпті ме?
Қара нәжіс, әсіресе мелена түрінде болса, көбінесе ас қорыту жүйесінің жоғарғы бөлігінен қан кетудің белгісі болуы мүмкін болғандықтан, ықтимал қауіпті. Қан кету аз мөлшерде болса да үнемі қайталанса, уақыт өте келе қан аздыққа (анемия) әкелуі мүмкін. Бұл әлсіздік, тез шаршау, ентігу, жүректің қатты соғуы сияқты шағымдармен білінуі мүмкін.
Қара нәжіс қанша күнге созылса қауіпті?
Қара нәжістің «қанша күнге созылатыны» сияқты, оның қалай көрінетіні және қосарланған белгілер де маңызды. Мелена түрі (шайыр тәрізді, жылтыр, жағымсыз иісті) болса, тіпті бір рет болса да медициналық бағалауды қажет етуі мүмкін; өйткені бір рет дәретке бару да белсенді немесе жақында болған қан кетуді көрсетуі мүмкін.
Anadolu-дағы «Гастроэнтерология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Мелена дегеніміз не?
Қорытылған қанға байланысты қара, шайыр тәрізді нәжіс.
Темір нәжісті қара қыла ма?
Иә, темір нәжісті қараюы мүмкін, бірақ классикалық мелена қан кетуге тән басқа ерекшеліктермен қатар жүруі мүмкін.
Мелена қалай тексеріледі?
Қан талдауы, клиникалық бағалау және қажет болса эндоскопия арқылы.
Қашан шұғыл көмек қажет?
Бас айналу, естен тану, қан құсу немесе айқын әлсіздік болса дереу медициналық көмек қажет.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.