RDW қан талдауы: жоғары және төмен деңгейлерді түсіндіру

Жалпы қан талдауының нәтижелерінде көрсетілетін RDW, яғни «Red Cell Distribution Width» (эритроциттердің көлемі бойынша таралу ені) — қызыл қан жасушаларының (эритроциттердің) мөлшеріндегі айырмашылықтарды көрсететін зертханалық көрсеткіш. RDW мәні қызыл қан жасушаларының қаншалықты біртекті немесе әртүрлі мөлшерде екенін анықтайды. Бұл талдау қан аздық (анемия) бастаған көптеген денсаулық мәселелері туралы мәлімет беруі тұрғысынан маңызды. RDW-ның жоғары немесе төмен мәндері ағзадағы теңгерімсіздіктің немесе ықтимал денсаулық мәселесінің хабаршысы болуы мүмкін. Әсіресе темір тапшылығы, B12 дәруменінің жеткіліксіздігі, фолий қышқылының тапшылығы сияқты себептер RDW көрсеткіштеріне тікелей әсер етуі мүмкін. Дәрігерлер RDW-ны әдетте гемоглобин, MCV сияқты басқа қан көрсеткіштерімен бірге бағалап, неғұрлым дәл диагнозға жетуді көздейді.

RDW дегеніміз не?

RDW (Red Cell Distribution Width) — қызыл қан жасушаларының (эритроциттердің) диаметрлері бір-біріне қаншалықты ұқсас немесе әртүрлі екенін өлшейтін гематологиялық көрсеткіш. Бұл мән қызыл қан жасушаларының таралу енін білдіреді. Қалыпты жағдайда сау адамдарда эритроциттер бір-біріне жақын мөлшерде болады. Алайда кейбір денсаулық мәселелері бұл жасушалардың мөлшерінде айырмашылықтарға әкелуі мүмкін.

RDW осы айырмашылықтардың пайыздық үлесін көрсетеді. Яғни RDW жоғары болса, қанда әртүрлі мөлшердегі көптеген қызыл жасушалар бар деген сөз. Бұл ағзада қан аздық немесе қоректік заттардың тапшылығы сияқты мәселенің бар екенін көрсетуі мүмкін. Жалғыз өзі ауру диагнозын қоюға жеткіліксіз болғанымен, басқа қан көрсеткіштерімен бірге бағаланып, маңызды мәліметтер береді.

RDW талдауы қалай жүргізіледі?

RDW талдауы жалпы қан талдауының (гемограмманың) бөлігі ретінде жүргізіледі және арнайы дайындықты қажет етпейді. Әдетте қолдың көктамырынан алынған бірнеше миллилитр қан үлгісі бойынша зертханада автоматты құрылғылармен өлшеу жүргізіледі. Талдау кезінде адам аш немесе тоқ болуы мүмкін; алайда кейбір ерекше жағдайларда дәрігер аш қарынға тапсыруды сұрауы мүмкін.

Алынған қан үлгісінде тек RDW ғана емес, сонымен бірге гемоглобин, гематокрит, MCV сияқты көптеген көрсеткіштер де бірге бағаланады. RDW екі бөлек форматта — RDW-CV және RDW-SD түрінде берілуі мүмкін. RDW-CV пайыздық үлесті білдірсе, RDW-SD абсолютті бірлікпен өлшенеді. Осының арқасында дәрігерлер қан жасушаларының мөлшер бойынша таралуындағы бұзылыстарды әлдеқайда анық көре алады.

RDW талдауы не үшін жүргізіледі?

RDW талдауы ең алдымен қан аздық түрлерін ажырату үшін қолданылады. Темір тапшылығы, B12 дәруменінің жеткіліксіздігі, фолий қышқылының тапшылығы, талассемия сияқты көптеген жағдайлар RDW-ға әсер етуі мүмкін.

Әсіресе MCV (эритроциттің орташа көлемі) мәнімен бірге бағаланғанда, анемияның қандай түрі бар екенін түсінуге болады. Мысалы, RDW жоғары, ал MCV төмен болса, бұл жағдай әдетте темір тапшылықты анемияны көрсетеді. Сонымен қатар кейбір созылмалы аурулардың ерте диагностикасында, сүйек кемігі мәселелерін бағалауда, тіпті жүрек аурулары қаупін анықтауда да RDW-ға жүгінуге болады. Яғни RDW тек гематологиялық емес, жүйелік аурулардың да алғашқы көрсеткіші болуы мүмкін.

RDW талдауының нәтижелері нені білдіреді?

RDW талдауының нәтижелері қандағы қызыл қан жасушаларының (эритроциттердің) мөлшеріндегі әртүрлілікті көрсетеді. Қалыпты аралықта шыққан RDW эритроциттердің көпшілігі ұқсас мөлшерде екенін және әдетте қызыл жасушалардың сау өндірілетінін көрсетеді. Алайда RDW жоғары шыққанда, бұл айналымда әртүрлі мөлшердегі көптеген эритроциттердің бар екенін көрсетеді. Бұл жағдай анемияның түрлі түрлерінің немесе кейбір дәрумен тапшылықтарының белгісі болуы мүмкін.

RDW төмен шыққанда эритроциттердің барлығы дерлік бірдей мөлшерде екені байқалады, бірақ бұл көрсеткіш сирек клиникалық мәнге ие болады. RDW жалғыз өзі бағаланғанда нақты диагноз қоюға мүмкіндік бермейді, алайда MCV (эритроциттің орташа көлемі) сияқты басқа қан көрсеткіштерімен бірге оқылғанда диагнозға үлкен үлес қосады. Мысалы, RDW жоғары және MCV төмен болса, бұл әдетте темір тапшылықты анемияны көрсетеді, ал RDW жоғары және MCV жоғары болса, B12 немесе фолий қышқылының тапшылығы ойға келеді. RDW-ның референс мәндерден ауытқуы ескерту сипатында болады және егжей-тегжейлі тексеруді қажет етеді.

RDW-ның қалыпты мәні қандай болуы керек?

RDW-ның қалыпты мәні зертханадан зертханаға шамалы өзгеше болғанымен, әдетте 11,5%–14,5% аралығында болады. Бұл мән эритроциттер диаметрлерінің таралуының пайыздық үлесін білдіреді және RDW-CV деп аталады. Ал RDW-SD фемтолитрмен (fL) өлшенеді және оның қалыпты аралығы әдетте 39–46 fL. Қалыпты аралықта шыққан RDW мәні қандағы эритроциттердің мөлшері бір-біріне жақын екенін, яғни біртекті жасуша популяциясы бар екенін көрсетеді. Алайда бұл адамның толықтай сау екенін білдірмеуі мүмкін. Себебі кейбір ауруларда RDW қалыпты шектерде қалуы мүмкін. Сондықтан RDW мәнін әрдайым MCV-мен де, гемограмманың басқа көрсеткіштерімен де бірге түсіндіру керек.

RDW-ның төмендеуі дегеніміз не? Ол неліктен пайда болады?

RDW-ның төмендеуі қандағы қызыл қан жасушаларының мөлшері бір-біріне өте жақын екенін, яғни жасуша популяциясының айтарлықтай біртекті екенін көрсетеді. Әдетте клиникалық тұрғыдан үлкен қауіп төндірмейді және сирек жағдайда ауыр аурудың белгісі болады. Алайда кейбір жағдайларда RDW-ның төмен болуы сүйек кемігінің жеткіліксіз жұмыс істейтінін немесе жасуша өндірісінде біркелкі әрі шектеулі таралу бар екенін көрсетуі мүмкін. Бұл, мысалы, созылмалы аурулар анемиясында немесе кейбір метаболизмдік бұзылыстарда байқалуы мүмкін. RDW төмендеуінің негізгі себептері:

• Созылмалы қабыну аурулары (мысалы, ревматоидты артрит)
• Сүйек кемігінің тежелуі немесе функциясының бұзылуы
• Ақуыз-энергетикалық жеткіліксіздік
• Кейбір бауыр аурулары
• Ұзақ аштық немесе тамақтанудың ауыр бұзылуы

Төмен RDW көбінесе алаңдатарлық болмаса да, астарындағы себепті зерттеп, бар болса, тиісті жүйелік ауруларды бақылауға алу керек.

RDW-ның жоғарылауы дегеніміз не? Ол неліктен пайда болады?

RDW-ның жоғарылауы қандағы қызыл қан жасушаларының мөлшерінде айқын әртүрлілік бар екенін білдіреді. Бұл жағдай әдетте анизоцитоз деп аталады және ағзаның сау қызыл жасушалар өндіруде қиындыққа тап болғанын көрсетуі мүмкін. RDW-ның жоғарылауы жалғыз өзі диагноз қоюға мүмкіндік бермейді, бірақ басқа гематологиялық көрсеткіштермен бірге бағаланғанда астарындағы көптеген жағдайларды анықтауға көмектеседі.

Ең жиі кездесетін себептердің басында темір тапшылықты анемия, B12 дәруменінің тапшылығы және фолий қышқылының тапшылығы тұр. Сонымен қатар созылмалы бауыр аурулары, химиотерапиядан кейінгі қалпына келу, қан жоғалтудан кейін жаңарған жасушалар, талассемия сияқты тұқым қуалайтын қан аурулары да RDW мәнінің артуына себеп болуы мүмкін. Инфекциялар, қабыну жағдайлары немесе қатерлі ісіктің кейбір түрлерінде де RDW-ның жоғарылауы байқалуы мүмкін. Сондықтан RDW жоғарылауының себебін нақтылау үшін міндетті түрде MCV, гемоглобин, ферритин, B12 сияқты басқа талдаулармен бірге бағалау жүргізу керек.

RDW-CV дегеніміз не?

RDW-CV — қызыл қан жасушаларының (эритроциттердің) көлем бойынша таралуын пайызбен көрсететін зертханалық көрсеткіш. Ағылшынша атауы «Red Cell Distribution Width - Coefficient of Variation» болатын бұл мән жасушалардың орташа мөлшеріне қатысты өзгергіштігін көрсетеді. Қарапайым тілмен айтқанда, ол эритроциттердің қаншалықты әртүрлі мөлшерде екенін есептейді. RDW-CV мәні әдетте 11,5%–14,5% аралығында өзгереді.

Жоғары RDW-CV үлкен және кіші диаметрлі эритроциттердің бірге болуын білдіреді; бұл әдетте анемия немесе қоректік заттардың тапшылығы сияқты бұзылыстардың хабаршысы. RDW-CV MCV-мен бірге түсіндірілгенде, анемияның қандай түрімен бетпе-бет келгенін түсінуде маңызды рөл атқарады. Мысалы, RDW-CV жоғары, бірақ MCV төмен болса — темір тапшылықты анемия, екеуі де жоғары болса — B12 тапшылығы немесе мегалобластты анемия ойға келеді.

RDW-CV-ның төмендеуі дегеніміз не? Ол неліктен пайда болады?

RDW-CV-ның төмендеуі өте сирек кездесетін жағдай және әдетте клиникалық тұрғыдан ауыр мәселе тудырмайды. Бұл мән төмендегенде қандағы қызыл жасушалардың бір-біріне өте жақын мөлшерде екені түсініледі. Төмен RDW-CV эритроциттердің пішіні мен көлемі жағынан біртекті екенін көрсетеді. Ол әдетте тамақтануы теңгерімді, қан аздығы жоқ адамдарда немесе сүйек кемігінің өндірісі тежелген жағдайларда кездесуі мүмкін. Кейбір жағдайларда зертханалық өлшеу қателері, үлгі алу қателері немесе уақытша физиологиялық өзгерістер RDW-CV төмендеуі түріндегі нәтижелерге әкелуі мүмкін. Алайда оның клиникалық тәжірибеге әсері шектеулі. RDW-CV төмендеуінің назар аударуды қажет ететін ықтимал себептері:

• Біртекті жасуша құрылымына байланысты байқалмай қалатын жасырын анемиялар
• Созылмалы ауруларда тұрақты жасуша өндірісі
• Сүйек кемігінің белсенділігі төмендеген кезеңдер

RDW-CV-ның жоғарылауы дегеніміз не? Ол неліктен пайда болады?

RDW-CV-ның жоғарылауы қызыл қан жасушаларының (эритроциттердің) диаметрінде айтарлықтай айырмашылықтар бар екенін көрсетеді. Бұл жағдай қызыл жасушалардың кейбірі қалыптыдан үлкен, кейбірі кіші екенін, яғни жасуша мөлшерінде теңгерімсіздік бар екенін білдіреді. Жоғары RDW-CV әдетте денсаулық мәселесінің көрсеткіші ретінде бағаланады. Ең жиі кездесетін себептері:

• Темір тапшылықты анемия: Жасушалардың кейбірі кіші (микроцитарлық), ал кейбірі қалыпты мөлшерде болуы мүмкін.
• B12 немесе фолий қышқылының тапшылығы: Бұл жағдайда ірі (макроцитарлық) эритроциттер кездеседі.
• Мегалобластты анемия: Әсіресе B12 тапшылығында байқалатын анемия түрі, бұл кезде RDW-CV жоғарылайды.
• Талассемия тасымалдаушылығы немесе ауруы: Жасуша мөлшерлері арасында айқын айырмашылықтар байқалады.
• Химиотерапиядан кейінгі қалпына келу кезеңі: Жаңадан өндірілген жасушалар мен ескі жасушалардың мөлшеріндегі айырмашылық артуы мүмкін.
• Қан жоғалтудан кейінгі қалпына келу: Ағза әртүрлі жылдамдықпен өсетін жасушаларды өндіреді.

RDW-SD дегеніміз не?

RDW-SD — «Red Cell Distribution Width - Standard Deviation» тіркесінің қысқартылған атауы және қызыл қан жасушалары көлеміндегі абсолютті ауытқуды фемтолитрмен (fL) өлшейді. RDW-CV үлес негізінде бағалау жүргізсе, RDW-SD жасуша мөлшерлері арасындағы айырмашылықты тікелей өлшейді. RDW-SD әдетте 39–46 fL аралығында болуы керек. Бұл мән эритроциттердің көлем бойынша таралу қисығына (гистограммаға) қарап анықталады.

Жасушалар арасындағы әртүрлілік неғұрлым көп болса, RDW-SD соғұрлым жоғары шығады. Сондықтан RDW-SD макроцитарлық немесе микроцитарлық анемия сияқты жағдайлардағы әртектілікті анықтау тұрғысынан маңызды көрсеткіш. RDW-SD-ның жоғары шығуы эритроциттердің құрылымдық тұтастығының бұзылуын немесе сүйек кемігіне байланысты өндіріс мәселелерінің болуы мүмкін екенін көрсетуі мүмкін.

RDW-SD-ның төмендеуі дегеніміз не? Ол неліктен пайда болады?

RDW-SD-ның төмендеуі қызыл қан жасушаларының мөлшері бойынша бір-біріне өте жақын екенін білдіреді. Бұл жасушалардағы мөлшер айырмашылығының ең аз екенін және олардың көпшілігі ұқсас көлемде өндірілетінін көрсетеді. RDW-SD мәні төмендегенде, ағзада әдетте ауру белгісінен гөрі теңгерімді гемопоэздік белсенділік бар деп есептеледі. Алайда кейбір жағдайларда ескеру қажет себептер мыналар болуы мүмкін:

• Зертханалық қателер немесе үлгі алу мәселелері
• Сүйек кемігінің тежелуі нәтижесінде біркелкі жасуша өндірісі
• Жеңіл немесе анықталмайтын деңгейдегі анемия
• Созылмалы ауруларда эритроциттердің тұрақты өндірісі
• Төмен MCV-мен (микроцитарлық жасушалардың басымдығымен) қатар жүретін жағдайлар

RDW-SD-ның төмендеуі әдетте клиникалық тұрғыдан маңызды ескерту бермейді; алайда оны басқа қан көрсеткіштерімен бірге бағалау керек. Әсіресе гемоглобин деңгейі мен MCV сияқты көрсеткіштермен бірге түсіндіріліп, толық мәлімет алуға болады.

RDW-SD-ның жоғарылауы дегеніміз не? Ол неліктен пайда болады?

RDW-SD-ның жоғарылауы қызыл қан жасушаларының көлем бойынша әртүрлілігінің көп екенін көрсетеді. Яғни эритроциттердің мөлшерлері арасында айқын айырмашылықтар бар. Бұл жағдай әдетте анемия түрлерін ажыратуда маңызды белгі болып табылады және кейбір денсаулық мәселелерінің хабаршысы болуы мүмкін. RDW-SD жоғарылауының себептерінің қатарында мыналар бар:

• Темір тапшылықты анемия: Әсіресе ерте кезеңде кіші көлемді эритроциттердің жаңадан түзілген қалыпты немесе ірі көлемді жасушалармен бірге болуы RDW-SD-ны арттырады.
• B12 және фолий қышқылының тапшылығы: Бұл жағдайда ірі көлемді эритроциттер көбейіп, көлем бойынша таралуда ауытқу пайда болады.
• Гемолиздік анемиялар: Ескі жасушалармен бірге жылдам өндіріспен келген әртүрлі мөлшердегі жаңа жасушалар RDW-SD-ның жоғарылауына себеп болуы мүмкін.
• Созылмалы аурулар анемиялары: Әртүрлі кезеңдегі жасушалардың бірге айналымда болуы нәтижесінде көлем айырмашылығы артады.
• Сүйек кемігі аурулары: Жасушалардың қалыптан тыс өндірілуі RDW таралуына әсер етуі мүмкін.

RDW-SD-ның жоғарылауы жалғыз өзі диагноз қоюға жеткіліксіз, бірақ басқа көрсеткіштермен бірге бағаланып, астарындағы гематологиялық немесе жүйелік ауруларды анықтауға көмектеседі.

RDW неліктен жүргізіледі? Ол не үшін қажет?

RDW талдауы жалпы қан талдауы (гемограмма) аясында жүргізілетін тұрақты зерттеу және қызыл қан жасушаларының көлем бойынша таралуын бағалайды. Ол жасуша мөлшерлерінің бір-біріне қаншалықты ұқсас немесе қаншалықты әртүрлі екені туралы мәлімет береді. Бұл талдау әсіресе анемия диагнозында, анемияның түрін ажыратуда және кейбір жүйелік ауруларды анықтауда маңызды рөл атқарады. RDW жүргізу мақсаттарын былайша тізуге болады:

• Анемия түрін ажырату: Мысалы, темір тапшылықты анемияда RDW артса, талассемияда әдетте қалыпты болады.
• Сүйек кемігінің өндірісін бақылау: Жасуша өндірісінде мәселе бар-жоғын түсінуге болады.
• Қоректік заттардың тапшылығын анықтау: B12 немесе фолий қышқылының тапшылығы RDW мәнінде ауытқу тудырады.
• Созылмалы ауруларды бақылау: Қабыну аурулары немесе бүйрек жеткіліксіздігі сияқты жағдайларда RDW өзгеруі мүмкін.
• Жалпы денсаулық скринингі: Тұрақты денсаулық тексерулерінде RDW басқа көрсеткіштермен бірге жалпы денсаулық жағдайын көрсетеді.

RDW мәнінің жоғары болуының себептері қандай?

RDW-ның жоғарылауы эритроциттердің көлем бойынша әртүрлілігінің артуын білдіреді. Бұл қызыл қан жасушаларының түрлі себептермен бір-бірінен мүлдем өзгеше мөлшерде өндірілетінін көрсетеді. RDW жоғарылауының астарындағы ықтимал себептер:

• Темір тапшылықты анемия
• Дәрумен тапшылықтары (әсіресе B12 және фолий қышқылы)
• Бауыр аурулары
• Мегалобластты анемия
• Ретикулоциттердің көбеюі (сүйек кемігінің күшейген жұмысы)
• Микроцитарлық және макроцитарлық жасушалардың бірге болуы
• Созылмалы инфекциялар мен қабыну
• Химиотерапиядан кейінгі қалпына келу кезеңі
• Талассемия тасымалдаушылығы немесе синдромдары

Бұл себептердің ішінде ең жиі кездесетіндері — темір, B12 және фолат тапшылықтары. RDW-ның жоғарылауы анықталғанда, жалпы қан талдауының басқа көрсеткіштерімен бірге бағалау жүргізіп, қажет болса қосымша зерттеулер арқылы себебін анықтау керек.

RDW мәнін төмендету үшін не істеледі?

Жоғары RDW мәнін төмендету себептің дұрыс анықталып, емделуіне байланысты. RDW — ауру емес, белгі. Сондықтан емді бастамас бұрын RDW-ның жоғарылауына себеп болған тапшылықтарды немесе ауруларды анықтау керек. Жалпы алғанда, RDW мәнін төмендетуге бағытталған қадамдар:

• Темір препараттары: Егер жоғарылаудың себебі темір тапшылықты анемия болса, дәрігер ұсынған мөлшерде және мерзімде темір препараты қабылдануы керек. Сонымен бірге темірге бай тағамдарды (қызыл ет, шпинат, бауыр, жұмыртқаның сарысы) тұтынуды арттыру керек.
• B12 және фолий қышқылымен толықтыру: Бұл дәрумендердің тапшылығы да RDW-ның жоғарылауына әкеледі. Тапшылық болса, ішу арқылы немесе инъекция түрінде толықтыру қабылдауға болады. Тамақтануда жұмыртқа, сүт, ірімшік, брокколи, жасымық сияқты B12 және фолий қышқылының көздеріне орын беру керек.
• Тұрақты және теңгерімді тамақтану: Жалпы денсаулықты сақтау және дәрумен-минерал теңгерімін қамтамасыз ету үшін өңделген тағамдардан аулақ болып, жемістерді, көкөністерді, толық дәнді өнімдерді, пайдалы майлар мен ақуыз көздерін теңгерімді түрде тұтыну керек.
• Созылмалы ауруларды емдеу: Инфекция, қабыну, бауыр аурулары сияқты жүйелік мәселелер де RDW-ның жоғарылауына себеп болуы мүмкін. Бұл жағдайда RDW тек негізгі ауру емделгенде ғана қалпына келеді.
• Бақылау және тексеру: RDW мәнінің өзгеру барысы белгілі бір аралықта жүргізілетін қан талдауларымен бақыланып, қажет деп танылса, емдеу жоспары жаңартылуы керек.

RDW-ның жоғарылауы белгілі бір нәтижені көрсететінін ұмытпау керек. Сондықтан тек RDW-ны ғана емес, онымен бірге бағаланатын басқа қан көрсеткіштерін және жалпы денсаулық жағдайын да ескеріп, маман дәрігердің қадағалауымен әрекет ету қажет.

Anadolu-дағы «Клиникалық зертхана» саласы бойынша дәрігерлер

Gülcan Baloğlu

Дәрігер-маман

Клиникалық зертхана

Onder Onguru

Патология профессоры

Патология

Zafer Küçükodacı

Патология профессоры

Патология

Клиниканың барлық дәрігерлері

Жиі қойылатын сұрақтар

Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.