Аритмия — жүректің электрлік ырғағының бұзылысы. Кейбір аритмиялар зиянсыз, ал басқалары жүрек қағуын, бас айналуды, естен тануды, ентігуді немесе инсульт қаупін тудыруы мүмкін. Диагнозға жиі ECG немесе ұзақ мерзімді ырғақ мониторингі қажет, ал ем нақты аритмия түріне және оның жүрекке әсеріне байланысты.
Жүрек — қалыпты жағдайда белгілі бір ырғақпен жұмыс істеп, ағзаға қан айдайтын өмірлік маңызды ағза. Алайда кейбір жағдайларда жүректің электрлік импульстері ретсіз болуы мүмкін. Бұл жағдай жүрек ырғағының бұзылуы (аритмия) деп аталады. Аритмия жүректің тым жиі (тахикардия), тым сирек (брадикардия) немесе ретсіз соғуы түрінде байқалуы мүмкін. Аритмиялардың көпшілігі зиянсыз және уақытша болуы мүмкін. Дегенмен кейбір жағдайлар ауыр денсаулық проблемаларын көрсетуі мүмкін. Жүрек ырғағы синус түйіні деп аталатын құрылым шығаратын электрлік сигналдар арқылы реттеледі. Бұл сигналдар жүрек бұлшықетінің жиырылуын қамтамасыз етіп, қанның ағзаға айдалуына мүмкіндік береді. Алайда синус түйінінде немесе жүректің басқа электрлік өткізгіш жолдарында бұзылыс пайда болғанда аритмия туындайды. Әсіресе қартаю, жүрек аурулары және кейбір дәрілер синус түйінінің ретсіз жұмыс істеуіне себеп болуы мүмкін.
Жүрек ырғағының бұзылуы (аритмия) дегеніміз не?
Бұл жүректің электрлік белсенділігіндегі ауытқуларға байланысты пайда болатын ретсіз жүрек соғысын сипаттайтын жағдай. Қалыпты жағдайда адамның жүрегі минутына 60–100 рет біркелкі соғады. Алайда аритмия кезінде жүрек соғысы жиілеуі (тахикардия), сиреуі (брадикардия) немесе ретсіз болуы (фибрилляция) мүмкін. Аритмиялар жүрек бұлшықеттерінің дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін электрлік сигналдардың бұзылуынан пайда болады. Сигналдардың қалыптан тыс түзілуі немесе қате жол арқылы өтуі нәтижесінде жүректің айдау қызметі зардап шегуі мүмкін. Бұл жағдай қан айналымын бұзып, бас айналу, ентігу және кеуде ауыруы сияқты белгілерге әкелуі мүмкін. Аритмиялар уақытша немесе созылмалы болуы мүмкін. Жүрек аурулары, жоғары қан қысымы, қалқанша без аурулары және электролит теңгерімсіздігі сияқты көптеген факторлар аритмия қаупін арттыруы мүмкін. Аритмия диагнозын қою үшін әдетте ЭКГ (электрокардиография), Холтер мониторы және жүктемелік сынама сияқты әдістер қолданылады.
Аритмияны емдеуде оның себебін анықтау қажет. Жеңіл жағдайларда өмір салтын өзгерту жеткілікті болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда дәрілік ем, электрлік кардиоверсия, катетерлік абляция немесе кардиостимулятор сияқты араласулар қажет болуы мүмкін. Жүрек саулығын сақтау үшін тұрақты жаттығу жасау, дұрыс тамақтану және дәрігерге бақылауға баруды үзбеу қажет.
Жүрек ырғағы бұзылуының (аритмияның) түрлері қандай?
Жүректің электрлік өткізгіш жүйесіндегі ауытқуларға байланысты дамитын аритмиялар әртүрлі түрде көрінуі мүмкін. Кейбір аритмиялар жеңіл болып, белгі бермейді. Ал кейбіреулері денсаулыққа елеулі қауіп төндіруі мүмкін. Әсіресе тахикардия (жиі жүрек соғысы) және брадикардия (сирек жүрек соғысы) сияқты жағдайлар қан айналымына әсер етіп, бас айналу, есінен тану немесе ентігу сияқты симптомдарға әкелуі мүмкін. Аритмия түрлері шығу көзіне және әсер ететін жүрек аймағына қарай жіктеледі. Жүрекшелер фибрилляциясы — ең жиі кездесетін ырғақ бұзылыстарының бірі. Ретсіз жүрек соғысына байланысты инсульт қаупін арттыруы мүмкін. Бұл жағдай қанның жүрекшелерде іркіліп, қан ұйығысының түзілуіне әкелуі мүмкін. Қарыншалар фибрилляциясы — жүректің қан айдау қабілетін толық жоғалтуына әкелуі мүмкін өлімге әкелетін аритмия. АВ блокада (атриовентрикулалық блокада) болса жүрек соғысын реттейтін сигналдардың өтуінде кідірістерге немесе толық тоқтауға әкелуі мүмкін. Аритмияның ең жиі кездесетін түрлері:
- Тахикардия (жиі жүрек соғысы): Жүрек соғу жиілігінің минутына 100-ден асуы.
- Брадикардия (сирек жүрек соғысы): Жүрек соғу жиілігінің минутына 60-тан төмен түсуі.
- Жүрекшелер фибрилляциясы: Жүректің жоғарғы қуыстарының (жүрекшелердің) ретсіз әрі жиі жиырылуымен сипатталады.
- Жүрекшелер дірілі (флаттер): Жүрекшелердің жиі, бірақ ретті жиырылуы нәтижесінде пайда болатын аритмия түрі.
- Қарыншалық тахикардия: Жүректің төменгі қуыстарынан (қарыншалардан) бастау алатын қауіпті деңгейде жиі жүрек соғысы.
- Қарыншалар фибрилляциясы: Өмірге қауіп төндіретін, жүректің ретсіз және бақылаусыз жиырылуына әкелетін аритмия түрі.
- Синустық аритмия: Әдетте балалар мен жас ересектерде кездесетін, синус түйінінен бастау алатын жеңіл ырғақ бұзылысы.
- Қарыншалық экстрасистолалар (PVC): Жүректің төменгі қуыстарында пайда болатын қосымша соғулар, әдетте зиянсыз.
- АВ блокада (атриовентрикулалық блокада): Жүрек соғысын реттейтін электрлік сигналдардың өтуінде кідіріс немесе бөгелудің болуы.
Жүрек ырғағының бұзылуы (аритмия) неге пайда болады?
Жүрек ырғағының бұзылуы (аритмия) жүректің электрлік өткізгіш жүйесіндегі ауытқулардан туындайды. Стресс, кофеинді көп тұтыну, ұйқы тәртібінің бұзылуы және шамадан тыс физикалық жүктеме аритмияға әкелуі мүмкін. Жүрек аурулары, жоғары қан қысымы, жүректің ишемиялық ауруы және жүрек жеткіліксіздігі сияқты жағдайлар жүректің электрлік импульстеріне әсер етіп, ретсіз соғуларға себеп болуы мүмкін. Қалқанша без аурулары, электролит теңгерімсіздігі (калий, магний тапшылығы) және қант диабеті сияқты жүйелік аурулар да ырғақ бұзылысын қоздыруы мүмкін. Кейбір дәрілер мен шамадан тыс жаттығу да жүрек ырғағын бұзуы мүмкін. Генетикалық бейімділік те аритмияның дамуындағы маңызды фактор. Отбасында аритмия болған адамдардың жүрегінің электрлік жүйесі туа біткеннен сезімталырақ болуы мүмкін. Электролит теңгерімсіздігі, әсіресе калий мен магний тапшылығы, жүрек жасушаларының қалыпты байланысын бұзып, аритмияға әкелуі мүмкін. Шамадан тыс стресс пен мазасыздық симпатикалық жүйке жүйесінің артық жұмыс істеуіне себеп болып, жүрек соғысын жиілетуі мүмкін.
Жүрек ырғағының бұзылуы (аритмия) қалай анықталады?
Аритмия диагнозын қою үшін алдымен физикалық тексеру жүргізіліп, науқастың анамнезі бағаланады. Дәрігер науқастың белгілерін, отбасында жүрек ауруының бар-жоғын және күнделікті өмір әдеттерін зерттейді. Электрокардиография (ЭКГ) жүректің электрлік белсенділігін тіркеп, ырғақ бұзылысын анықтауда ең жиі қолданылатын әдіс. Холтер мониторы науқастың жүрек ырғағын 24 сағат бойы бақылап, ретсіздіктерді анықтайды. Жүктемелік сынама жүрек соғу жиілігінің физикалық белсенділік кезінде қалай өзгеретінін көру үшін жүргізіледі. Эхокардиография жүректің құрылымы мен қызметтерін зерттеп, ырғақ бұзылысына әкелуі мүмкін құрылымдық проблемаларды анықтай алады. Кейбір жағдайларда электрофизиологиялық зерттеу (ЭФЗ) арқылы жүректің электрлік жолдары егжей-тегжейлі зерттеледі. Электролит теңгерімсіздігі немесе қалқанша без аурулары сияқты аритмияға әкелуі мүмкін жағдайларды анықтау үшін қан талдаулары жүргізілуі мүмкін.
Жүрек ырғағының бұзылуы қалай емделеді?
Стрессті азайту, тұрақты жаттығу, дұрыс тамақтану аритмия қаупін төмендетуі мүмкін. Кофеин мен тұзды тұтынуды шектеу де маңызды. Ұйқы тәртібін сақтау ағзаның ырғағын қорғауға көмектеседі. Жеңіл жағдайлар тұрақты бақылаумен қадағаланса, жүрек соғысы ретсіз болатын жағдайларда арнайы құрылғылар немесе инвазиялық емдеу қажет болуы мүмкін. Электрлік кардиоверсия да кенеттен дамитын кейбір аритмия түрлерінде жүректің қалыпты ырғағына оралуын қамтамасыз ету үшін қолданылатын әдіс. Катетерлік абляция қалыптан тыс электрлік сигналдар түзетін жүрек тінін анықтап, жоюға бағытталған. Кардиостимулятор (пейсмейкер) жүрек баяу жұмыс істейтін жағдайларда соғу жиілігін реттеу үшін орнатылатын шағын құрылғы. Имплантацияланатын кардиовертер-дефибриллятор (ICD) болса өмірге қауіп төндіретін ырғақ бұзылыстарының алдын алу үшін қолданылады.
Емдеу кезеңінде дәрігердің тұрақты бақылауы үлкен маңызға ие. Аритмияға себеп болатын ауруларды емдеу және салауатты өмір салтын ұстану ырғақ бұзылысын бақылауға алуға көмектесуі мүмкін.
Anadolu Medical Center редакциялық алқасы
Anadolu-дағы «Кардиология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Аритмия дегеніміз не?
Жүрек электрлік ырғағының бұзылып, соғудың тым жылдам, баяу немесе ретсіз болуы.
Қалыпты жүрек соғу жиілігі қандай?
Ересектерде тыныштықта жиі минутына 60–100 соққы, бірақ жеке ерекшеліктер бар.
Жиі түрлері қандай?
Жүрекшелер фибрилляциясы, SVT, қарыншалық тахикардия және брадиаритмиялар.
Қалай анықталады?
ECG негізгі тест; қажет болса Holter немесе ұзақ мониторинг қолданылады.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.