Жүрек жеткіліксіздігі — жүрек жеткілікті қан айдай алмайтын немесе оны тек қалыптан тыс жоғары толу қысымымен жасайтын клиникалық синдром. Ентігу, шаршау және тобық ісінуі жиі кездеседі, бірақ белгілер әртүрлі болуы мүмкін. Заманауи ем көптеген пациентте өмір сапасын жақсартып, ауруханаға жатқызуды азайтып және өмір ұзақтығын арттыра алады.
Жүрек – ағзаның оттегі мен қоректік заттарға деген қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қанды үздіксіз айдайтын өмірлік маңызды ағза. Алайда түрлі себептерге байланысты жүрек қанды жеткілікті түрде айдай алмайтын жағдайға жеткенде жүрек жеткіліксіздігі пайда болады. Жүрек жеткіліксіздігі – жүректің әлсіреуі немесе қатаюы салдарынан ағзаға қажетті қан ағынын қамтамасыз ете алмауы. Бұл ауру баяу үдейтін созылмалы жағдай болуы да, кенеттен дамитын жедел мәселе ретінде пайда болуы да мүмкін. Жүрек жеткіліксіздігі ентігу, шаршау, табан мен аяқтың ісінуі (эдема) сияқты белгілермен көрінеді. Ерте анықтау және тиісті емдеу әдістері арқылы науқастардың өмір сапасын арттырып, аурудың үдеуін баяулатуға болады.
Жүрек жеткіліксіздігі дегеніміз не?
Бұл – жүректің ағзаға қанды жеткілікті мөлшерде айдай алмауы нәтижесінде пайда болатын денсаулық мәселесі. Қалыпты жағдайда жүрек жиырылып, босаңсу арқылы қанды ағзаға айдайды. Тіндерге қажетті оттегі мен қоректік заттарды жеткізеді. Алайда жүрек бұлшықетінің әлсіреуі немесе қатаюы салдарынан бұл қызметті атқара алмауы жүрек жеткіліксіздігіне әкеледі. Жүрек жеткіліксіздігі созылмалы (ұзақ мерзімді) немесе жедел (кенеттен дамитын) болуы мүмкін. Созылмалы жүрек жеткіліксіздігі уақыт өте келе үдейді және әдетте белгілі бір кезең ішінде нашарлайтын симптомдармен сипатталады. Ал кенеттен пайда болатын жедел жүрек жеткіліксіздігі шұғыл медициналық араласуды қажет етеді. Ауру ерте сатыларында белгі бермеуі мүмкін. Алайда үдеген сайын ентігу, әлсіздік, ісіну және жүректің қатты соғуы сияқты симптомдармен көрінеді.
Жүрек жеткіліксіздігі неден болады?
Ол жүректің жеткілікті күшпен жиырыла алмауы немесе босаңсый алмауы салдарынан пайда болады. Бұл жағдай түрлі жүрек ауруларына және өмір салты факторларына байланысты дамуы мүмкін. Артериялық гипертензия (жоғары қан қысымы), жүректің ишемиялық ауруы және инфаркт уақыт өте келе жүрек бұлшықетінің әлсіреуіне және қан айдау қызметінің бұзылуына себеп болуы мүмкін. Жүрек қақпақшаларының аурулары, туа біткен жүрек аурулары және қант диабеті сияқты созылмалы аурулар да жүрек жеткіліксіздігіне негіз болуы мүмкін. Сонымен қатар ұзақ мерзімді стресс және дұрыс тамақтанбау да жүрек жеткіліксіздігінің қаупін арттырады. Қалқанша без аурулары, семіздік және бүйрек аурулары да жүрекке түсетін жүктемені арттырып, уақыт өте келе оның қызметінің жоғалуына әкелуі мүмкін. Жүрек жеткіліксіздігі кейде генетикалық факторлармен байланысты да байқалуы мүмкін.
Жүрек жеткіліксіздігінің белгілері қандай?
Аурудың ерте сатыларында жеңіл симптомдар байқалуы мүмкін. Кейінгі кезеңдерде симптомдар күшейіп, науқастың күнделікті өмірін қиындатуы мүмкін. Жүрек жеткіліксіздігі әсіресе дене жүктемесі кезінде пайда болатын ентігу, шамадан тыс шаршау және ісіну сияқты белгілермен көрінеді. Жүрек қанды жеткілікті түрде айдай алмағандықтан, ағзаларға оттегі мен қоректік заттар жеткілікті мөлшерде жеткізілмейді. Бұл жалпы әлсіздікке және энергияның төмендеуіне әкеледі. Жүрек жеткіліксіздігінің белгілері төменде келтірілген:
- Ентігу: Жаттығу кезінде немесе тіпті тыныштықта тыныс алудың қиындауы.
- Шамадан тыс шаршау және әлсіздік: Күнделікті іс-әрекеттерді атқарғанда да әлсіздік сезімі.
- Аяқтардың, табанның және іштің ісінуі (эдема): Ағзада сұйықтық жиналуына байланысты ісінудің пайда болуы.
- Жүректің қатты соғуы және ретсіз жүрек соғысы: Жүрек ырғағының бұзылуы және жиі соғу сезімі.
- Түнде жиі зәр шығару (ноктурия): Бүйректердің артық сұйықтықты шығаруға тырысуына байланысты түнде жиі зәр шығару.
- Жөтел және сырылды тыныс: Өкпеде сұйықтық жиналуына байланысты созылмалы жөтел.
- Тәбеттің болмауы және жүрек айнуы: Асқазан мен ішекке қанның жеткіліксіз баруына байланысты ас қорыту мәселелері.
- Зейіннің бұзылуы және сананың шатасуы: Миға оттегінің жеткіліксіз баруына байланысты ұмытшақтық және зейін қою мәселелері.
- Терінің көгеруі және салқындауы: Қан айналымының жеткіліксіздігіне байланысты қол мен аяқтың тоңуы және бозаруы.
- Түнгі ұйқыдағы тыныс алу мәселелері: Ұйқы кезінде тыныс алудың қиындауы және кенеттен ояну.
Жүрек жеткіліксіздігінің сатылары қандай?
Бастапқы кезеңдерде белгі бермейтін ауру кейінгі сатыларда ауыр ентігуге, шаршауға және ағзалар жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Америка жүрек қауымдастығы (AHA) мен Нью-Йорк жүрек қауымдастығының (NYHA) жіктемелері бойынша жүрек жеткіліксіздігі төрт негізгі сатыда бағаланады. Ерте сатыда науқастар әдетте күнделікті іс-әрекеттерін еркін атқара алса, кейінгі сатыларда тыныштық күйде де тыныс алудың ауыр қиындауы болуы мүмкін. Саты үдеген сайын жүрек бұлшықеттерінің әлсіреуіне байланысты жүрек ағзаға қажетті қанды айдауда қиналады. Жүрек жеткіліксіздігінің сатылары мынадай:
- A сатысы (қауіп факторлары кезеңі): Жүрек жеткіліксіздігінің белгілері әлі байқалмайды. Артериялық гипертензия, қант диабеті, жүректің ишемиялық ауруы сияқты қауіп факторлары бар. Өмір салтын өзгерту және дәрілік ем арқылы аурудың алдын алу көзделеді.
- B сатысы (жасырын жүрек жеткіліксіздігі): Жүрек бұлшықетінде құрылымдық өзгерістер басталады, бірақ айқын симптомдар жоқ. Жүректің ұлғаюы немесе сол қарынша қызметінің бұзылуы болуы мүмкін. Күш жұмсауды қажет ететін іс-әрекеттерде жеңіл ентігу сезілуі мүмкін.
- C сатысы (айқын жүрек жеткіліксіздігі): Ентігу, шаршау және ісіну сияқты симптомдар айқындала түседі. Күнделікті іс-әрекеттерді атқару қиындайды. Дәрілік ем, өмір салтын өзгерту және қажет болса құрылғылық қолдау қолданылады.
- D сатысы (жүрек жеткіліксіздігінің ауыр деңгейі): Науқастар тыныштық күйде де ентігеді. Өмір сапасы айтарлықтай төмендейді. Жүрек транспланттау сияқты озық емдеу әдістері қарастырылады. Аурудың бұл сатысында сұйықтықтың жиналуы және ағзалар жеткіліксіздігі сияқты асқынулар жиі кездеседі.
Жүрек жеткіліксіздігінің диагнозы қалай қойылады?
Диагностика барысында алдымен физикалық тексеру арқылы науқастың өкпе дыбыстары тыңдалады. Жүрек ырғағы тексеріліп, ісінудің бар-жоғы қаралады. Содан кейін жүректің құрылымы мен қызметін зерттеу үшін эхокардиография сияқты бейнелеу талдаулары жүргізіледі. Диагнозды нақтылау үшін қан талдаулары, электрокардиография (ЭКГ), жүктемелік сынама және магниттік-резонанстық томография (МРТ) сияқты қосымша тексерулер де қолданылуы мүмкін. Жүрек жеткіліксіздігін анықтауда қолданылатын талдаулар мынадай:
- Физикалық тексеру: Жүрек дыбыстары, өкпе дыбыстары және ісіну тексеріледі.
- Эхокардиография (ЭхоКГ): Жүректің айдау күші мен құрылымдық бұзылыстары бағаланады.
- Электрокардиография (ЭКГ): Жүрек ырғағындағы бұзылыстар мен бұлшықет әлсіздіктері зерттеледі.
- Қан талдаулары (BNP және NT-proBNP): Жүрек жеткіліксіздігінің биомаркерлерін өлшеу арқылы диагноз нақтыланады.
- Кеуде қуысының рентгенографиясы: Жүректің ұлғаюы немесе өкпеде сұйықтықтың жиналуы бар-жоғы анықталады.
- Магниттік-резонанстық томография (МРТ): Жүрек бұлшықеттерін егжей-тегжейлі бейнелеуге мүмкіндік береді.
- Жүктемелік сынама: Жүректің дене белсенділігіне жауабы бағаланады.
- Ангиография (коронарлық ангиография): Жүрек тамырларының бітелуі немесе тарылуы зерттеледі.
Жүрек жеткіліксіздігі қалай емделеді?
Емдеудің мақсаты – жүректің қан айдау күшін арттыру, симптомдарды жеңілдету және аурудың үдеуін баяулату. Жүрек жеткіліксіздігін емдеу үдерісі аурудың сатысына және науқастың жалпы денсаулық жағдайына қарай анықталады. Өмір салтын өзгерту, тамақтану тәртібін жақсарту, тұрақты жаттығу және стресстен аулақ болу сияқты шаралар емнің негізін құрайды. Сұйықтық пен тұз тұтынуды бақылау жүрекке түсетін жүктемені азайтып, симптомдардың жеңілдеуіне көмектесуі мүмкін. Тұрақты жаттығу жүрек қызметін қолдай отырып, қан айналымын да жақсартады. Ұйқы режимін қамтамасыз ету және стрессті басқару да жүрек жеткіліксіздігі бар науқастардың өмір сапасын арттыруы мүмкін. Жүрек жеткіліксіздігінің кейінгі сатыларындағы науқастарда имплантацияланатын кардиовертер-дефибриллятор (ICD) немесе жүрекке қолдау көрсететін құрылғылар (LVAD) сияқты медициналық құрылғылар қолданылуы мүмкін. Соңғы сатыға жеткен науқастар үшін жүрек транспланттау бір нұсқа болуы мүмкін. Емдеу барысында дәрігердің тұрақты бақылауы ауруды басқаруда үлкен маңызға ие. Жүрек жеткіліксіздігі бар науқастар дәрігері ұсынған емдеу жоспарын мұқият ұстану арқылы салауатты өмір сүре алады.
Anadolu Medical Center редакциялық алқасы
Anadolu-дағы «Кардиология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Жүрек жеткіліксіздігі дегеніміз не?
Бұл жүрек тоқтап қалды дегенді білдірмейді. Жүректің құрылымдық немесе функционалдық ауруы қан айналымының ағза қажеттілігін тиімді өтеуіне кедергі келтіреді.
Неден пайда болады?
Коронарлық артерия ауруы, бұрынғы инфаркт, ұзақ жоғары қан қысымы, қақпақша ауруы, кардиомиопатия, аритмия және кейбір обыр емдері жиі себеп болады. Диабет, бүйрек ауруы және семіздік қауіпті арттыра алады.
Қандай белгілері бар?
Күш түскенде немесе жатқанда ентігу, шаршау, дене белсенділігіне төзімділіктің төмендеуі, аяқ ісінуі, сұйықтықтан салмақтың тез өсуі және түнде ентігіп ояну болуы мүмкін.
Қалай анықталады?
Натрийуретикалық пептид талдауы, ECG, кеуде бейнелеуі, қан зерттеулері және эхокардиография қолданылады. Эхокардиография шығарылу фракциясы мен қақпақша функциясын бағалайды.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.