Гипертрофия — жасушалар көлемінің ұлғаюына байланысты тіннің немесе ағзаның көлемінің артуын білдіретін медициналық термин. Ол физиологиялық бейімделу немесе аурудың белгісі болуы мүмкін. Клиникалық маңызы қай ағза зақымданғанына, себепке, симптомдарға және зерттеу нәтижелеріне байланысты; ем негізгі себепке бағытталады. Диагностика мен емдеу нақты себепке, симптомдардың ауырлығына және адамның жалпы денсаулығына қарай жеке жоспарланады.
Ағзаның немесе тіннің жасушалар саны артпай, бар жасушалардың көлемінің ұлғаюы есебінен жалпы массасының артуы гипертрофия деп аталады. Бұл ұлғаю тұрақты жаттығудан кейінгі бұлшықеттің өсуі, жүктілік кезіндегі жатырдың ұлғаюы сияқты жағдайларда толығымен физиологиялық әрі пайдалы. Алайда ол гипертензияға байланысты жүрек қабырғасының қалыңдауы сияқты патологиялық үдерістердің салдары да болуы мүмкін. Гипертрофия «гиперплазиядан» (жасушалар санының артуы) өзгеше; көптеген тіндерде екі үдеріс бірге байқалуы мүмкін. Клиникалық тұрғыдан маңыздысы — гипертрофияны неден туындағанын анықтау, пайдалы бейімделуді зиянды қалыңдаудан ажырату және қажет болғанда дұрыс емді бастау.
Гипертрофия дегеніміз не?
Гипертрофия механикалық жүктеме, гормондық және өсу сигналдары мен метаболизмдік тітіркендіргіштердің әсерінен жасушалық ақуыз синтезінің артуы нәтижесінде дамиды. Бұлшықет талшықтарында миофибриллалардың саны/қалыңдығы артады; жүрек бұлшықетінде саркомерлер «қысымға қарсы» параллель, «көлемдік жүктемеге қарсы» тізбектей қосылады. Бірыңғай салалы бұлшықет тіндерінде (жатыр, қантамыр қабырғасы) актин-миозин торы кеңейеді. Физиологиялық гипертрофия қызметті жақсартады, зақымдануды қамтымайды және кері қайтуы мүмкін (жаттығуды/себепті тоқтатқанда кішірейеді). Ал патологиялық гипертрофия жасушалық күйзеліспен, қабынумен, фиброзбен және электр өткізгіштігінің бұзылыстарымен қатар жүреді; ұзақ мерзімде ағза жеткіліксіздігіне жол ашуы мүмкін. Белгілер көрінісі ағзаға қарай өзгереді: жүктемеге төзімділіктің төмендеуі, кеуде/іш ауыруы, жүректің қатты соғуы, ентігу, тиісті аймақтағы толу-қысым сезімі ең жиі шағымдар болып табылады.
Гипертрофия диагностикасында алдымен науқастың анамнезі егжей-тегжейлі жиналып, физикалық тексеру жүргізіледі. Қай ағзаның зақымданғанына қарай түрлі бейнелеу және зертханалық әдістер қолданылады. Жүрек гипертрофиясына күдік болғанда ЭКГ-да жоғары вольтаж критерийлері, электр осінің өзгерістері және реполяризация ауытқулары байқалуы мүмкін. Эхокардиография арқылы қабырға қалыңдығы, қуыс диаметрлері және қызметтері тікелей өлшенеді. Магниттік-резонанстық томография (МРТ) фиброз аймақтарын, көлем мен масса өзгерістерін нақтылай алады. Қаңқа бұлшықетінің гипертрофиясында әдетте клиникалық тексеру мен шеңберді өлшеу жеткілікті; алайда асимметриялық өсу, көлемнің кенеттен артуы немесе ауыратын ісіну болса, ультрадыбыстық зерттеу немесе МРТ арқылы жұмсақ тіндер бағаланады. Жатыр гипертрофиясында ультрадыбыстық зерттеу бірінші кезектегі әдіс болып табылады, қажет болғанда МРТ немесе гистероскопия қосылады. Қан талдаулары арқылы гормондар деңгейі, қабыну көрсеткіштері және ағзалардың қызметтері де тексеріледі.
Гипертрофия қалай пайда болады?
Жасушалық деңгейдегі негізгі қоздырғыштар: механикалық керілу (жүктеме/созылу), метаболизмдік күйзеліс (энергия қажеттілігі, гипоксия), өсу факторлары мен гормондар (IGF-1, инсулин сигналдық жолдары, андрогендер/эстрогендер), mTOR және MAPK белсенділенуі, сателлит жасушалардың үлесі (қаңқа бұлшықетінде) және эпигенетикалық бейімделулер. Тін өзіне түсетін жүктеменің түріне қарай әртүрлі геометриямен өседі:
- Қысымдық жүктеме (мысалы, гипертензия, қолқа стенозы) — жүректің концентрлік гипертрофиясы (қабырға қалың, қуыс салыстырмалы түрде кішкене).
- Көлемдік жүктеме (мысалы, қақпақша жеткіліксіздігі, төзімділік спорты) — эксцентрлік гипертрофия (қуыс кең, қабырға салыстырмалы түрде қалың).
- Қаңқа бұлшықетінде миофибриллалық (күшке бағытталған) және саркоплазмалық (көлем/энергия қорларына бағытталған) гипертрофия бірге, бірақ әртүрлі арақатынаста дамиды.
Тітіркендіргіш жойылғанда немесе негізгі ауру емделгенде физиологиялық гипертрофия кері дамуы мүмкін; ал патологиялық түрінде фиброз және қайта құрылу (ремоделинг) салдарынан кері қайту шектеулі болуы мүмкін.
Жүктілік кезінде жатырда байқалатын гипертрофия қалай болады?
Жүктілік кезінде жатыр эстроген мен прогестерон әсеріне, қан ағымының артуына және механикалық керілуге жауап ретінде гипертрофия (бірыңғай салалы бұлшықет жасушаларының ұлғаюы) арқылы да, гиперплазия (жасушалар санының артуы) арқылы да ұлғаяды. Бұлшықет жасушаларының ұзындығы мен диаметрі айтарлықтай артады; дәнекер тін мен қантамыр торы кеңейеді. Бұл физиологиялық өсу ұрықтың орналасуы және босануға дайындық үшін қажет. Босанудан кейінгі инволюция кезеңінде окситоцин арқылы жүретін жиырылулар, протеолиз және сұйықтық/матрикстің қайта реттелуі нәтижесінде жатыр бірнеше апта ішінде бұрынғы көлеміне жақындайды.
Жүктілік кезіндегі жатырдың ұлғаюы физиологиялық; миома, аденомиоз немесе инфекциядан туындаған патологиялық ұлғаюлар ауырсыну, тұрақсыз қан кету, қысым шағымдары сияқты қосымша белгілермен өтеді және гинекологиялық бағалауды қажет етеді.
Жүректе гипертрофия неліктен пайда болады?
Жүрек гипертрофиясы көбіне созылмалы гипертензия, қолқа қақпақшасының стенозы, жүрек қақпақшаларының жеткіліксіздігі, тұқым қуалайтын гипертрофиялық кардиомиопатия (ГКМП) және ұзақ уақыт бойғы қарқынды спорт («спортшы жүрегі») себептерімен дамиды. Қысымдық немесе көлемдік жүктемеге жауап ретінде миоциттер қалыңдайды; уақыт өте фиброз, электр өткізгіштігінің бұзылыстары және диастолалық/систолалық дисфункция қосылуы мүмкін.
Бұлшықет гипертрофиясы дегеніміз не?
Бұлшықет гипертрофиясы — қарсылық/созылу тітіркендіргішіне жауап ретінде бұлшықет талшықтарының ақуыз құрамын арттыруы. Механикалық керілу, метаболизмдік күйзеліс (лактат/жиналулар), микрозақымдану-қалпына келу циклі және сателлит жасушалардың белсенділенуі негізгі механизмдер болып табылады. Жаттығуда жүктемені біртіндеп арттыру, тиісті көлем-қарқын-жиілік және жеткілікті тамақтану/ұйқы міндетті. Бұл жағдайда пайдалы бұлшықет гипертрофиясы былай қалыптасады:
- Апталық жалпы сет көлемін бұлшықет тобына және тәжірибеге қарай біртіндеп арттыру; қалпына келу үшін 48–72 сағат қалдыру.
- Күшке бағытталған 3–6 қайталау мен гипертрофияға бағытталған 6–12 қайталау аралықтарын кезеңдік үйлестіру.
- Эксцентрлік фазаға екпін берілген қайталаулар мен қозғалыстың толық амплитудасы гипертрофияны қолдайды.
- Ақуызды тұтыну әдетте ~1.6–2.2 г/кг/тәулік, әр тамақтану сайын ~2–3 г лейцин шегі мақсат етіледі; энергияның аздаған артығы бұлшықет жинауды жеңілдетеді.
- Ұйқы (7–9 сағат), күйзелісті басқару және кезеңдеу (жүктемені азайту кезеңі — deload) ұзақ мерзімде шешуші мәнге ие. Әйелдерде де ұқсас механизмдер жұмыс істейді; гормондық айырмашылықтар арақатынасқа әсер етуі мүмкін, бірақ бұлшықет гипертрофиясы екі жыныс үшін де мүмкін.
Гипертрофияны емдеу
Ем оның физиологиялық немесе патологиялық болуына және ағзаға/себепке қарай өзгереді. Себебіне қарай мына емдер қолданылады:
- Физиологиялық гипертрофия (спорт, жүктілік кезіндегі жатыр): Ем қажет емес; дұрыс жүктеме және босанудан кейінгі бақылау жеткілікті.
- Жүрек гипертрофиясы: Негізгі себепті түзету басты шарт. Қан қысымын бақылау, жүрек жеткіліксіздігінің тиісті емдері (мысалы, РААЖ-ды басу, бета-блокаторлар), қақпақша ақауын қалпына келтіру/ауыстыру, ГКМП кезінде бета-блокаторлар — дигидропиридин емес кальций арналарының блокаторлары — дизопирамид және таңдалған науқастарда септалды редукция/ICD мүмкіндігін бағалау. Өмір салты: тұзды шектеу, тұрақты, бірақ дәрігер мақұлдаған жаттығу, қатар жүретін семіздікті, диабетті және апноэны басқару.
- Қантамыр/бірыңғай салалы бұлшықет гипертрофиялары (мысалы, ұзақ спазммен/гипертензиямен байланысты): Қоздырғышты жою, гипертензияға қарсы/спазмға қарсы тәсілдер.
- Қаңқа бұлшықетіндегі қажетсіз/патологиялық өсулер: Шамадан тыс жүктемеде ауырсыну — тендинопатия — қысылу синдромдары; жүктемені басқару, физиотерапия, техниканы түзету және қажет болғанда ортопедиялық бағалау.
- Ажыратпалы диагностика: Ұлғаю тудыратын түзілістер, қабыну миопатиялары, эндокриндік бұзылыстар (қалқанша без, Кушинг) жоққа шығарылуы тиіс.
Кеуде ауыруы, тыныштықта/жүктеме кезінде ентігу, талып қалу, жүректің айқын қатты соғуы; бір жақты кенеттен ісіну/ауырсыну; жүктілік кезінде қатты іш ауыруы — қан кету; жаттығуға қарамастан әдеттен тыс шаршау немесе нәтиженің төмендеуі. Бұл белгілер ықтимал патологиялық гипертрофияны немесе басқа ауыр жағдайларды көрсетуі мүмкін.
Кейбір жағдайларда гипертрофия дәрілік емге қосымша хирургиялық немесе интервенциялық емшараларды қажет етуі мүмкін. Мысалы, гипертрофиялық кардиомиопатияда дәрімен бақылауға алынбайтын ауыр симптомдар болғанда септалды миэктомия немесе септалды абляция жүргізілуі мүмкін. Қақпақша ауруларында хирургиялық қалпына келтіру немесе протездік қақпақшаға ауыстыру арқылы жүктеме жойылады. Ал қантамыр қабырғасының гипертрофиясында стенттеу, баллондық ангиопластика сияқты емшаралар қажет болуы мүмкін. Қаңқа бұлшықетіндегі асимметриялық, түзіліс тәрізді және қызметті шектейтін гипертрофияларда сирек болса да хирургиялық көлемді азайту (debulking) жүргізіледі. Бұл күрделі емдерді жоспарлау міндетті түрде кардиология, жүрек-қантамыр хирургиясы, ортопедия немесе тиісті сала дәрігерлерінің көпсалалы тәсілімен жүргізіледі.
Патологиялық гипертрофияның көбіне алдын алуға немесе, ең болмағанда, үдеуін баяулатуға болады. Алдын алу тәсілдері:
- Қан қысымын бақылау: Қан қысымын тұрақты бақылау және гипертензияны емдеуді үзбеу.
- Тұрақты әрі бақыланатын жаттығу: Жоғары қарқынды, кенеттен күш салудан аулақ болу; жаттығу бағдарламасын біртіндеп арттыру.
- Теңгерімді тамақтану: Жеткілікті ақуыз, пайдалы майлар, минералдар мен дәрумендер теңгерімі; артық тұз бен өңделген тағамдардан аулақ болу.
- Ауруларға ерте араласу: Жүрек қақпақшаларының аурулары, гормондық бұзылыстар, созылмалы өкпе аурулары сияқты жүктеме түсіретін жағдайларды уақытында емдеу.
Физиологиялық гипертрофиясы барларда (спортшылар, жүкті әйелдер) тұрақты бақылау көбіне жеткілікті. Алайда патологиялық гипертрофия диагнозы қойылған науқастарда бақылау жиірек әрі жүйелі жүргізіледі. Жүрек науқастарында әр 6–12 ай сайын эхокардиография, ЭКГ және зертханалық тексеру жүргізіледі. Жүктемеге төзімділікті, өмір сапасын және симптомдарды бақылау маңызды. Бұлшықет гипертрофиясында физиотерапиялық бағалау, жүктемені басқару және қозғалыс паттерндерін реттеу ұзақ мерзімді денсаулықты сақтайды. Ал жатыр гипертрофиясында босанудан кейінгі инволюцияның аяқталған-аяқталмағаны және патологиялық себептердің қосылған-қосылмағаны бақыланады.
Anadolu-дағы «Кардиология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Гипертрофия дегеніміз не?
Гипертрофия тіннің немесе ағзаның жасушалар көлемінің ұлғаюынан үлкеюін білдіреді. Клиникалық бағалау қажет болғанда емнің мақсаты, күтілетін пайдасы және баламалары талқыланады. Шұғылдық жалпы клиникалық көрініске байланысты болғандықтан, симптомдар мен зерттеу нәтижелері бірге бағаланады.
Қандай белгілер немесе әсерлер болуы мүмкін?
Себебі толық анық емес; гормондық және генетикалық факторлар қатысуы мүмкін. Ол семіздік пен лимфедемадан бөлек жағдай, бірақ олар қатар болуы ықтимал.
Неден пайда болады немесе қауіп не арттырады?
Бағалау медициналық тарихты жинаудан және тексеруден басталады. Мәселеге қарай дәрігерлер себепті растау және маңызды балама жағдайларды жоққа шығару үшін қан немесе несеп талдауларын, бейнелеу әдістерін, мамандандырылған тексеруді немесе функционалдық сынақтарды қолдануы мүмкін.
Қалай анықталады немесе бағаланады?
Ем немесе процедура қажет болса, оның өтуі мен қалпына келу кезеңі нақты әдіске, емделетін аймаққа, анестезия немесе седация қажеттілігіне және адамның жалпы денсаулығына байланысты. Симптомдар мен зерттеу нәтижелері жалпы клиникалық көрініспен бірге бағаланады.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.