Тахикардия — жүрек соғуының жағдайға сай күтілетіннен жылдам болуы. Ол жаттығу немесе қызбаға қалыпты жауап болуы мүмкін, бірақ кейде аритмияны көрсетеді; бас айналу, ентігу немесе естен танумен қатар жүрсе бағалау қажет. Ем немесе бақылау тәсілі нақты себепке, ауырлыққа, адамның жасына, қосымша ауруларына және клиникалық бағалауға қарай жеке таңдалады.
Тахикардия — жүрек соғу жиілігінің қалыптыдан жоғары болу жағдайы. Ересектерде тыныштық күйде жүректің қалыпты соғу жиілігі минутына 60–100 аралығында болуы керек. Жүректің осы шектен асып, минутына 100-ден астам рет соғуы тахикардия деп аталады. Тахикардия дене жүктемесі, стресс немесе қызба сияқты физиологиялық себептерге байланысты болуы мүмкін, сонымен қатар жүрек ырғағын бұзатын ауыр жүрек-қантамыр ауруының белгісі де болуы ықтимал. Жеңіл әрі уақытша тахикардиялар көбінесе зиянсыз болғанымен, кейбір түрлері жүректің тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтіріп, қан ағысының азаюына, бас айналуға, есінен тануға немесе жүректің кенеттен тоқтауына әкелуі мүмкін.
Тахикардия дегеніміз не?
Бұл — жүректің тыныштық күйде қалыптыдан жиірек соғу жағдайы. Ол жүректің жоғарғы камераларынан (жүрекшелер), төменгі камераларынан (қарыншалар) немесе электр өткізу жүйесінен туындауы мүмкін. Тахикардия ауру емес, қандай да бір бұзылыстың белгісі. Жүрек жиірек соға бастағанда ағзаға жеткілікті қан айдай алмауы мүмкін. Бұл ағзаларға оттегінің жеткіліксіз жетуіне және түрлі симптомдарға әкелуі мүмкін.
Тахикардияның кейбір жағдайлары толығымен уақытша және зиянсыз. Мысалы, жаттығу кезінде немесе қорқыныш, толқу сияқты жағдайларда жүректің жиілеуі қалыпты құбылыс. Алайда тыныштық күйде немесе кенеттен басталып, бірнеше минутқа созылатын жүрек қағысы күрделі проблеманың белгісі болуы мүмкін. Тахикардияның әртүрлі түрлері бар және әр түрінің емдеу тәсілі өзгеше. Жүрек жиілігінің ырғақты немесе ырғақсыз болуы, соққылардың жүрекшеден немесе қарыншадан шығуы сияқты ерекшеліктер тахикардияның клиникалық маңызын анықтайды.
Тахикардияның қандай түрлері бар?
Тахикардияның әр түрі себептері мен қауіп деңгейі жағынан өзгеше. Негізінен тахикардиялар суправентрикулярлық тахикардия (жүректің жоғарғы камераларынан шығатын), қарыншалық тахикардия (жүректің төменгі камераларынан шығатын) және синустық тахикардия (қалыпты өткізу жолындағы жиіліктің артуы) болып жіктеледі.
Тахикардия түрін дұрыс анықтау қолданылатын ем үшін маңызды. Кейбір тахикардиялар зиянсыз әрі уақытша болса, кейбіреулері өмірге қауіп төндіретін ырғақ бұзылыстарына әкелуі мүмкін. Электрокардиография (ЭКГ) тахикардия түрін анықтаудағы негізгі диагностикалық әдіс. Тахикардияның негізгі түрлері:
- Синустық тахикардия: Жүректің табиғи ырғақ жүргізушісі — синус түйінінен шығады. Әдетте жаттығу, стресс, қызба, қаназдық немесе қалқанша без ауруларына байланысты дамиды. Физиологиялық болуы мүмкін және әдетте емдеуді қажет етпейді.
- Суправентрикулярлық тахикардия (СВТ): Жүрекшелерден шығады. Жүрек кенеттен жиілеп, дәл солай кенеттен қалпына келеді. Жүрек соғуы әдетте минутына 150–250 аралығында болады. Ең жиі кездесетін түрі — атриовентрикулярлық түйіндік реэнтри тахикардиясы (АВТРТ/AVNRT).
- Жүрекшелер фибрилляциясы (ЖФ): Жүрекшелерде ретсіз әрі өте жиі электр импульстері пайда болады. Пульс ретсіз және әдетте жиі. Инсульт қаупін арттыруы мүмкін.
- Жүрекшелер дірілі (трепетание): Жүрекшеде ырғақты, бірақ өте жиі соққылар болады (әдетте минутына 250–350). Жүрек ырғағы тұрақты, бірақ жиілігі қалыптан тыс. Әдетте ЭКГ-да ара тісі тәрізді көріністен танылады.
- Қарыншалық тахикардия (ҚТ): Жүректің төменгі камераларынан (қарыншалар) шығады. Әдетте ауыр жүрек ауруларымен (мысалы, инфаркттан кейін) байланысты. Өмірге қауіп төндіруі және жүректің кенеттен тоқтауына әкелуі мүмкін.
- Қарыншалар фибрилляциясы (ҚФ): Жүрек қарыншаларында толығымен ретсіз және бақылаусыз электр белсенділігі байқалады. Жүрек қан айдай алмайды; дереу көмек көрсетілмесе, өліммен аяқталады. Бұл шұғыл жағдай және электр импульсін (дефибрилляция) қажет етеді.
Тахикардия неліктен пайда болады?
Жүректің жиі соғуына әкелетін себептер әдетте жүректің электр жүйесіне әсер ететін құрылымдық немесе функционалдық бұзылыстардан туындайды. Сонымен қатар гормондық теңгерімсіздік, электролит бұзылыстары, инфекциялар, шамадан тыс стресс, дәрілер немесе токсиндер де тахикардияға себеп болуы мүмкін.
Тахикардия уақытша жағдай болуы мүмкін, сондай-ақ тұрақты немесе қайталанатын ұстамалар түрінде де көрінуі мүмкін. Сондықтан тахикардияны тудыратын факторларды жан-жақты зерттеу дұрыс емге қол жеткізу үшін өте маңызды. Тахикардияның негізгі себептері:
- Физиологиялық (зиянсыз) себептер: Жаттығу, қорқыныш, толқу, стресс, қатты эмоциялық қозу, жоғары қызба, шамадан тыс кофеин
- Жүрек аурулары: Жүрек жеткіліксіздігі, жүрек ұстамасы (миокард инфарктісі), жүрек қақпақшаларының аурулары, туа біткен жүрек ырғағының бұзылыстары (аритмия синдромдары)
- Электролит теңгерімсіздігі: Калий, магний немесе кальций деңгейінің төмендеуі, сұйықтықтың шамадан тыс жоғалуы (сусыздану)
- Гормондық бұзылыстар: Гипертиреоз (қалқанша бездің шамадан тыс жұмыс істеуі), феохромоцитома (бүйрек үсті безінің сирек ісігі)
- Тыныс алу және қан айналым жүйесінің бұзылыстары: Өкпе эмболиясы, анемия (қаназдық), оттегі жеткіліксіздігі (гипоксемия)
- Психологиялық факторлар: Үрей ұстамасы (паникалық шабуыл), мазасыздық бұзылыстары, гипервентиляция (жиі әрі терең тыныс алу)
Тахикардияның белгілері қандай?
Тахикардия жүректің қалыптыдан жиірек соғуы нәтижесінде пайда болатын жағдай болғандықтан, көбінесе ең алғаш сезілетін белгі — жүрек қағуы. Жүрек ырғағы кенеттен жиілегенде адам кеудесінде күшті, жиі және кейде ретсіз соққыларды сезінуі мүмкін. Бұл жүрек қағулары бірнеше секундқа, кейде бірнеше минутқа созылуы мүмкін. Кейбір тахикардия түрлерінде жүрек соғуы ырғақты болса да, жиілеу салдарынан ағзаға жеткілікті қан айдалмауы мүмкін; бұл түрлі ағзалардың зақымдануына әкеледі.
Жүректің жиі соғуы ағзадағы оттегі теңгерімін бұзып, бас айналу, кеуде ауыруы, ентігу, шаршау, тіпті есінен тану сияқты симптомдар тудыруы мүмкін. Кейде тахикардия тек жүрек соғуының жиілеу сезімімен шектелсе, кейде ырғақтың ауыр бұзылысын білдіріп, жүректің кенеттен тоқтауына дейін апаруы мүмкін қауіпті жағдайға айналуы ықтимал. Әсіресе тыныштық күйде пайда болатын, себебі түсініксіз жүрек қағулары мұқият бағалануы тиіс.
Тахикардия қалай анықталады?
Тахикардия диагностикасы алдымен науқастың шағымдарын жан-жақты сұрастырудан және физикалық тексеруден басталады. Жүрек қағуының қашан басталғаны, қанша уақытқа созылатыны, жаттығу кезінде немесе тыныштықта пайда болатыны сияқты мәліметтер дәрігерге маңызды деректер береді. Алайда тахикардияны анықтаудың ең негізгі құралы — электрокардиография (ЭКГ). ЭКГ жүректің электр белсенділігін тіркейді және тахикардияның қай түрі бар екенін анықтау үшін қолданылады.
Егер жүрек қағулары қысқа уақытта өтіп кетсе, кәдімгі ЭКГ-да анықталмауы мүмкін. Мұндай жағдайда науқасқа 24–48 сағаттық Холтер мониторы орнатылады. Бұл құрылғы арқылы жүрек соғуы тәулік бойы бақыланып, ырғақ бұзылысы пайда болғанда тіркеледі. Сонымен қатар кейбір жағдайларда жүктеме сынағы, эхокардиография (жүректің ультрадыбыстық зерттеуі) және электрофизиологиялық зерттеулер (ЭФЗ) сияқты кеңейтілген тексерулер қажет болуы мүмкін.
Бұлардан бөлек, тахикардияға себеп болуы мүмкін электролит бұзылыстары, қалқанша без аурулары немесе анемия сияқты жүйелі жағдайларды анықтау үшін қан анализдері де жасалады. Диагностика барысында мақсат тек жүрек жиілігін емес, осы жиілеудің себебі мен әсерін түсіну. Өйткені тахикардия кейде жүректің құрылымдық ауруының, кейде жүйелі проблеманың белгісі болуы мүмкін.
Тахикардия қалай емделеді?
Бірінші кезеңде тахикардия ұстамасы болған науқасқа вагус сынамалары деп аталатын тыныс ұстау, күшену, бетті суық сумен жуу сияқты тәсілдер арқылы жүрек жиілігін баяулату ұсынылуы мүмкін. Бұл сынамалар әсіресе суправентрикулярлық тахикардия (СВТ) сияқты кейбір ырғақ бұзылыстарында тиімді болуы мүмкін. Егер бұл тәсілдер нәтиже бермесе, шұғыл жағдайда көктамыр ішіне енгізілетін дәрілер қолданылады.
Ұзақ мерзімді емдеу тәсілдерінде ырғақты реттейтін дәрілер пайдаланылады. Жүрекшелер фибрилляциясы сияқты кейбір жағдайларда қанды сұйылтатын дәрілер арқылы тромб түзілуінің алдын алады. Дәрімен бақыланбайтын немесе өмірге қауіп төндіретін тахикардияларда катетерлік абляция деп аталатын инвазивті ем жүргізілуі мүмкін. Бұл әдісте жүрек ішіндегі проблемалы аймақ анықталып, радиожиілік энергиясы арқылы бұл аймақ ажыратылады.
Өмірге қауіп төндіретін қарыншалық тахикардиясы немесе жүректің кенеттен тоқтау қаупі бар науқастарға имплантацияланатын кардиовертер-дефибриллятор (ИКД) деп аталатын кардиостимуляторға ұқсас құрылғылар орнатылады. Бұл құрылғылар қалыптан тыс жиіліктегі жүрек ырғағын автоматты түрде танып, қажет болғанда электр импульсін беру арқылы ырғақты қалпына келтіреді. Кейбір жағдайларда жүрекке хирургиялық ота қажет болуы мүмкін, әсіресе жүректің құрылымдық ауруына байланысты тахикардияларда бұл нұсқа қарастырылады.
Тахикардияның алдын алу жолдары
Ең алдымен, салауатты тамақтану, тұрақты дене жаттығулары және стресті бақылау тахикардиядан қорғаныс рөлін атқарады. Қалқанша без аурулары, анемия, электролит бұзылыстары сияқты жүйелі ауруларды емдеу және бақылау да тахикардия ұстамаларының алдын алуда маңызды. Ұйқының жетіспеуі және созылмалы стресс тахикардияны қоздыруы мүмкін факторлар. Сондықтан жеткілікті ұйықтау және релаксация тәсілдерін қолдану да ұсынылады. Үрей ұстамасына немесе мазасыздыққа байланысты дамитын тахикардияларда психологиялық қолдау немесе қажет болса дәрілік ем жоспарлануы тиіс.
Тахикардия қаупі бар адамдар кардиологиялық тексеруден тұрақты өтіп, жүрек қағуы, ентігу, кеуде ауыруы сияқты белгілерге мән беріп, дәрігерге қаралуы керек. Қауіп тобындағы науқастар (жүрек ауруы бар немесе отбасында кенеттен қайтыс болу жағдайлары болған адамдар) қажет болған жағдайда қауіпті азайту үшін профилактикалық емге жіберілуі тиіс.
Anadolu-дағы «Кардиология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Тахикардия дегеніміз не?
Тахикардия — жағдайға сай күтілетіннен жылдам жүрек соғуы; ол қалыпты физиологиялық жауап та, қалыптан тыс жүрек ырғағы да болуы мүмкін.
Қандай белгілер болуы мүмкін?
Жүрек қағуы, бас айналу, ентігу, кеуде жайсыздығы, естен тану немесе әлсіздік болуы мүмкін, бірақ кей эпизод симптомсыз өтеді.
Неден пайда болады немесе қауіп не арттырады?
Себептеріне дене жаттығуы, қызба, сусыздану, анемия, қалқанша без ауруы, стимуляторлар және суправентрикулярлық тахикардия немесе жүрекшелер фибрилляциясы сияқты аритмиялар жатады.
Қалай анықталады?
Жүрек-қантамырлық бағалау күдікті жағдайға қарай пульс пен қан қысымын өлшеуді, ECG, қан талдауларын, эхокардиографияны, амбулаториялық ырғақ мониторингін немесе тамырлық/коронарлық бейнелеуді қамтуы мүмкін.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.