Кардиостимулятор жүрек тым баяу соққанда немесе электр өткізгіштік бұзылғанда ырғақты қолдайтын имплантацияланатын құрылғы. Ол әдетте бұғана астына орнатылады және кейін жүйелі құрылғы тексерулерін қажет етеді. Ем немесе бақылау тәсілі нақты себепке, ауырлыққа, адамның жасына, қосымша ауруларына және клиникалық бағалауға қарай жеке таңдалады.
Жүрек — өмірдің орталығында тұрған және минутына орта есеппен 60–100 рет соғатын өмірлік маңызды ағза. Ағзаға оттегіге қаныққан қанды айдайтын бұл ағзаның дұрыс жұмыс істеуі үшін ол ырғақты әрі тұрақты электр сигналдарын түзуі керек. Алайда кейбір жағдайларда жүректің өз электр жүйесі бұзылуы мүмкін. Бұл жүрек соғысының не тым баяулауына, не тоқтап қалуына себеп болуы мүмкін. Мұндай ырғақ бұзылыстары өмір сапасына айтарлықтай әсер етумен қатар, кенеттен талып қалу және өмірге қауіп сияқты қауіпті салдарға да әкелуі мүмкін. Жүректің электр қызметіндегі осындай ақауларды түзету мақсатында жасалған медициналық құрылғылардың бірі — кардиостимулятор (pacemaker). Кардиостимулятор шағын әрі технологиялық құрылғы ретінде жүректің дұрыс ырғақпен жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін қажет болғанда электр импульстерін жібереді. Медициналық технологиялардың дамуының арқасында бүгінде қолданылатын кардиостимуляторлар әрі ұзақ қызмет етеді, әрі науқастың өмір салтына сай бағдарламалануы мүмкін.
Кардиостимулятор дегеніміз не?
Кардиостимулятор, медициналық атауы «pacemaker», — жүрек ырғағының бұзылыстарын түзету мақсатында қолданылатын, ағзаға хирургиялық жолмен орнатылатын шағын электрондық құрылғы. Бұл құрылғының негізгі міндеті — жүректің электр өткізу жүйесінде пайда болған бұзылыстарға араласып, жүрек соғысының қалыпты жиілікте әрі тұрақты түрде жалғасуын қамтамасыз ету. Қалыпты жағдайда жүрек өзі электр импульстерін түзу арқылы ырғағын бақылайды. Алайда кейбір жағдайларда бұл импульс жүйесі баяулауы, тоқтап қалуы немесе ретсіз жұмыс істеуі мүмкін. Дәл осы кезде кардиостимулятор іске қосылып, тұрақты импульстер жібереді және жүректің салауатты ырғақпен жұмыс істеуіне көмектеседі.
Әдетте шамамен сіріңке қорабындай болатын құрылғы тері астына орнатылады. Ол жүректің ішіне немесе маңына созылған электрод сымдары арқылы сигналдар жібереді. Кардиостимулятор жүрек соғысын үнемі бақылап, қажет болғанда іске қосылып жүректі ынталандырады. Қазіргі кардиостимуляторлар тек қажет болғанда ғана импульс жіберу арқылы энергияны үнемдейтін ақылды жүйелермен жабдықталған. Бұл құрылғылардың арқасында науқастар бас айналу, талып қалу, әлсіздік сияқты жүрек ырғағының бұзылыстарына байланысты шағымдардан арылып, сапалырақ өмір сүре алады.
Кардиостимулятор не үшін орнатылады?
Кардиостимулятор жүректің табиғи электр жүйесінің дұрыс жұмыс істемеуінен туындаған ырғақ бұзылыстарын түзету үшін орнатылады. Жүректің қалыпты ырғағы ағзаға қажетті қанның жеткілікті әрі тұрақты айдалуын қамтамасыз етеді. Алайда кейбір адамдарда бұл электр жүйесінде баяулау, тоқтап қалу немесе өткізгіштік блоктары пайда болуы мүмкін. Бұл жағдайлар әсіресе егде жастағыларда, жүрек ауруы анамнезі барларда немесе кейбір дәрілерді қабылдайтын адамдарда жиірек кездеседі.
Жүрек соғысының баяулауы (брадикардия), жүректің тоқтап қалуы (асистолия) немесе жүректегі электр сигналдарының өткізілуіндегі бұзылыстар сияқты жағдайлар адамның өмір сапасына, тіпті өмірлік маңызды функцияларына қауіп төндіруі мүмкін. Мұндай аритмияларда кардиостимулятор іске қосылып, жүрекке тұрақты импульстер жібереді және ырғақтың үздіксіз болуын қамтамасыз етеді. Кардиостимулятор тек өмір сүру ұзақтығын ұзартып қана қоймай, сонымен қатар талып қалу, бас айналу, ентігу сияқты симптомдардың алдын алып, науқастың күнделікті өмірін жеңілдетеді. Кардиостимулятор орнатудың себептерін былайша атауға болады:
- Жүрек соғу жиілігінің қалыптыдан төмен болуы (брадикардия)
- Жүректегі электр өткізгіштігінің баяулауы немесе толық үзілуі (атриовентрикулярлық блокада)
- Синус түйінінің ауруы (табиғи кардиостимулятор қызметін атқаратын құрылымның бұзылуы)
- Ұзаққа созылған тоқтаулардың салдарынан талып қалу немесе есінен тану
- Жүрек жеткіліксіздігін емдеуде жүректің жиырылуын синхрондау мақсатында (әсіресе бивентрикулярлық кардиостимуляторлармен)
- Кейбір туа біткен жүрек ырғағының бұзылыстары немесе құрылымдық бұзылыстар
- Дәрілер тудырған, қайтымсыз ырғақ проблемалары
Кардиостимулятор не үшін қажет?
Кардиостимулятор жүрек баяулаған немесе ырғағын жоғалтқан сәттерде іске қосылып, жүрекке электр импульстерін жібереді және оның қалыпты жиілікте соғуын қамтамасыз етеді. Жүректің соғу жиілігі тым баяулағанда миға және ағзаның басқа мүшелеріне оттегіге қаныққан қан жеткілікті мөлшерде жетпейді; бұл бас айналу, талып қалу, әлсіздік, жүрек қағуы, ентігу және есінен тану сияқты күрделі симптомдарға әкелуі мүмкін. Кардиостимулятор дәл осындай қауіпті жағдайлардың алдын алу үшін жасалған. Құрылғы жүректің табиғи ырғағын бақылайды және қажет болғанда ырғақты реттейтіндей электр импульстерін жіберу арқылы жүрек соғысын қолдайды.
Бүгінде қолданылатын заманауи кардиостимуляторлар тек үнемі сигнал жіберетін жүйе ғана емес. Бұл құрылғылар жүрек ырғағын нақты уақытта бақылап, тек қажет болғанда іске қосылу арқылы энергияны үнемдейді. Сонымен қатар науқастың физикалық белсенділігіне қарай жүрек соғу жиілігін арттыра алады; мысалы, жаяу жүргенде немесе жаттығу жасағанда жүректің жиірек соғуы қажет болса, бұл қажеттілікке жауап бере алады. Кейбір жетілдірілген үлгілер жүректің екі қарыншасын синхронды түрде ынталандыру арқылы жүрек жеткіліксіздігі бар науқастарда жүректің айдау қабілетін арттырады.
Кардиостимулятордың бұл функциялары науқастың өмірін ұзартып қана қоймай, өмір сапасын да айтарлықтай арттырады. Талып қалу ұстамалары, тамыр соғуының ретсіздік сезімі, мазасыздық, кенеттен болатын шаршау және түнгі ұйқының бұзылуы сияқты ырғақ бұзылысынан туындаған шағымдар кардиостимулятордың дұрыс жұмыс істеуімен айтарлықтай азаяды. Сонымен қатар кардиостимулятордың арқасында науқастардың көпшілігі күнделікті әрекеттеріне орала алады, жұмысын жалғастыра алады және әлеуметтік өмірін қауіпсізірек жалғастыра алады. Осылайша кардиостимулятор жүректің үнсіз, бірақ өмірлік маңызды көмекшісіне айналады.
Кардиостимулятор қалай орнатылады?
Кардиостимулятор орнату — жергілікті анестезиямен жүргізілетін хирургиялық процедура. Әдетте 1–2 сағатқа созылады. Процедура кезінде науқастың ояу болғаны дұрыс деп саналады; осылайша жүрек соғысы мен науқастың жалпы жағдайын тікелей бақылауға болады. Кардиостимулятор тері астына — әдетте сол жақ бұғана сүйегінің дәл астына — орнатылады. Құрылғының корпусы тері астында шағын қалта жасалып, соған салынады. Содан кейін кардиостимулятормен бірге келетін бір немесе бірнеше электрод (жіңішке сымдар) ірі веналар арқылы жүректің ішіндегі арнайы аймақтарға бағытталады. Бұл электродтар жүрек ырғағын сезіп, қажет болса импульс береді.
Сымдардың дұрыс орналастырылғанына көз жеткізу үшін процедура бойы үздіксіз ЭКГ бақылауы жүргізіледі және орны рентгенмен тексеріледі. Электродтар тиісінше орналастырылғаннан кейін құрылғының корпусына жалғанады және тері эстетикалық тігістермен жабылады. Бұл үдерістің барлығы аз инвазивті әдіспен жүргізілетіндіктен, жазылу мерзімі қысқа, инфекция қаупі төмен. Процедурадан кейін кардиостимулятор бағдарламаланады; яғни науқастың қажеттілігіне қарай импульс беретіндей жекелендіріледі. Осы баптаулардың арқасында құрылғы тек қажет кезде іске қосылып, энергияны үнемдейді және батареяның қызмет ету мерзімін ұзартады.
Кардиостимулятор орнату операциясы
Операция алдында науқастың жүрек ырғағы, жалпы денсаулық жағдайы, басқа аурулары болса, солар және қабылдайтын дәрілері бағаланады. Әдетте жергілікті анестезиямен жүргізілетін бұл араласуда науқастың тынышталуы үшін седация жасалады. Операция кезінде кардиостимулятор корпусы орнатылатын аймақ (көбінесе кеуденің сол жақ жоғарғы бөлігі) стерильденіп, шағын тілік жасалады. Жүректің ішіне созылатын электродтар тамыр арқылы жылжытылғанда процедура флюороскопия (тірі рентген бейнесі) бақылауымен жүргізіледі.
Операцияның ең маңызды кезеңдерінің бірі — электродтарды жүректегі дұрыс нүктелерге бекіту. Бұл нүктелер әдетте оң жақ жүрекше (атриум) және/немесе оң жақ қарынша (вентрикул) аймақтары. Электродтар бекітіліп, тексерілгеннен кейін батарея құрылғысына жалғанады. Кардиостимулятор тері астындағы қалтаға орнатылып, тілік эстетикалық түрде жабылады. Бүкіл процедура бойы жүрек ырғағы үздіксіз бақыланады және жаңадан орнатылған құрылғының жұмысы тексеріледі.
Операциядан кейінгі кезеңде ауруханада әдетте 24 сағат бақылау ұсынылады. Алғашқы бірнеше апта бойы қолды шамадан тыс көтермеу, соққы алмау және құрылғы аймағын инфекциядан қорғау маңызды. Науқас ауруханадан шыққаннан кейін құрылғының жұмысы тұрақты аралықта тексеріліп, қажет болғанда бағдарламалық баптаулар жасалады. Кардиостимулятор орнату операциясынан кейін науқастар әдетте бірнеше күн ішінде қалыпты өміріне орала алады. Науқастардың көпшілігі операция орнындағы кішкентай іздің басқа бұл құрылғының бар екенін де сезбей өмірін жалғастыра алады.
Anadolu-дағы «Кардиология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Кардиостимулятор дегеніміз не?
Кардиостимулятор — жүректің тиісті жиілігін немесе ырғақтарын сақтауға көмектесу үшін электр импульстарын жіберетін шағын имплантацияланатын құрылғы.
Қандай жағдайларда қажет болуы мүмкін?
Құрылғы түріне қарай симптомды брадикардия, жүрек блокадасы немесе кей ырғақ және жүрек жеткіліксіздігі жағдайларында ұсынылуы мүмкін.
Қалай имплантацияланады?
Генератор әдетте бұғана астындағы тері астына орналастырылады, ал электродтар көктамыр арқылы жүрекке өткізіледі. Кей пациенттер сымсыз (leadless) жүйеге жарамды болуы мүмкін.
Қалай бағаланады?
Жүрек-қантамырлық бағалау күдікті жағдайға қарай пульс пен қан қысымын өлшеуді, ECG, қан талдауларын, эхокардиографияны, амбулаториялық ырғақ мониторингін немесе тамырлық/коронарлық бейнелеуді қамтуы мүмкін.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.