Бет салдануы — беттің бір жағындағы бұлшықеттердің әлсіздігі немесе қимылсыздануы. Жиі себептердің бірі — Белл салдануы, бірақ инсульт және басқа жағдайларды жоққа шығару қажет. Бір жақ бет салбырауына қол әлсіздігі немесе сөйлеу қиындығы қосылса, бұл төтенше неврологиялық белгі болып саналады. Диагностика мен емдеу нақты себепке, симптомдардың ауырлығына және адамның жалпы денсаулығына қарай жеке жоспарланады.
Бет салдануы — бет бұлшықеттерін басқаратын нервтердің (бет нервінің) әлсіреуі немесе қызметін жоғалтуы нәтижесінде пайда болатын жағдай. Бұл нервтердің зақымдануы беттің бір жағында немесе екі жағында бұлшықеттердің әлсіреуіне, асимметрияға және бақылаудың жоғалуына әкелуі мүмкін. Бет салдануы кенеттен дамуы және жеңіл немесе ауыр өтуі мүмкін. Әдетте уақытша жағдай болғанымен, кейбір жағдайларда тұрақты болып қалуы мүмкін. Бет салдануы вирустық инфекциялар, жарақаттар, жүйке жүйесінің аурулары немесе қан айналымының бұзылыстары сияқты көптеген әртүрлі себептерден туындауы мүмкін. Белгілер адамнан адамға өзгеруі және салданудың себебіне қарай әртүрлі ауырлықта байқалуы мүмкін.
Бет салдануының белгілері қандай?
Бет салдануы бет бұлшықеттерінің әлсіреуімен немесе қозғалысының толық жоғалуымен көрінеді. Әдетте беттің бір жағында айқын байқалатын бұл жағдай науқастардың мимикалық қимылдар жасауын қиындатады. Салданудың ауырлығына қарай белгілер жеңіл немесе ауыр болуы мүмкін. Ең жиі кездесетін белгі — беттің асимметриялы көрінісі. Науқас қабағын толық жаба алмайды, қасын көтере алмайды, ал ауызының бір жағы салбырап тұруы мүмкін. Сөйлеудің бұзылуы, тамақ ішу кезіндегі қиындық, дәм сезудің өзгеруі және көздің құрғауы да бет салдануымен бірге байқалуы мүмкін. Егер бет салдануы инсульт немесе нервтің зақымдануы сияқты ауыр себептен туындаса, бас айналу, есінен тану және дененің басқа бөліктерінде әлсіздік сияқты қосымша белгілер де пайда болуы мүмкін. Белгілер аурудың себебі мен даму жылдамдығына қарай өзгеруі мүмкін. Бет салдануының белгілері:
- Бет бұлшықеттерінің әлсіздігі немесе қозғалыстың жоғалуы: Беттің бір жағында немесе сирек екі жағында мимикалық бұлшықеттердің қызметін жоғалтуы
- Беттің асимметриялы көрінісі: Беттің бір жағының салбырауы немесе пішінінің бұзылуы
- Қабақты толық жаба алмау: Көздің ашық қалуы және көз құрғауының күшеюі
- Ауыз бұрышының салбырауы: Күлімсірегенде немесе сөйлегенде ауыздың бір жағының қозғала алмауы
- Тамақ ішу мен сусын ішудің қиындауы: Сұйықтықтың ауыздан ағуы, шайнау мен жұтынудың қиындауы
- Сөйлеудің бұзылуы: Сөздерді анық айта алмау, тұтығып сөйлеу
- Дәм сезудің төмендеуі: Дәм сезу қабілетінің бұзылуы немесе жоғалуы
- Құлақтың шыңылдауы және есту мәселелері: Бет нервтерінің құлақ аймағына әсер етуі нәтижесінде естудің төмендеуі немесе шыңылдау
- Көздің шамадан тыс жасаурауы немесе құрғауы: Көз жасы бездерін басқара алмау салдарынан көз жасының шамадан тыс бөлінуі немесе көздің құрғауы
- Бас ауыруы және құлақтың артындағы ауырсыну: Әсіресе вирустық инфекцияларға байланысты дамыған жағдайларда құлақтың артында ауырсыну пайда болуы мүмкін
- Беттің ұюы немесе шаншуы: Нервтің зақымдануына байланысты теріде сезімталдықтың жоғалуы немесе ине шаншығандай сезім
Бет салдануының ерте сатыларында әдетте беттің шамалы тартылуы немесе көзді жыпылықтату рефлексінің әлсіреуі сияқты белгілер пайда болуы мүмкін. Әсіресе көз жасының өндірілуінде өзгерістер болып, көздің құрғауы немесе шамадан тыс жасаурауы орын алуы мүмкін. Үдеген жағдайларда дәм сезудің өзгеруі және тамақ ішу кезінде сұйықтықтың ауыздан ағуы сияқты белгілер айқындала түсуі мүмкін. Ауыр жағдайларда бұлшықеттердің қатаюы немесе еріксіз жиырылулар да байқалуы мүмкін. Егер бет салдануы ауыр неврологиялық мәселеден туындаса, бас айналу, екі есе көру және сананың бұлыңғырлануы сияқты қосымша белгілер пайда болуы мүмкін. Әдетте кенеттен пайда болатын белгілер бірнеше сағат ішінде тез үдеуі мүмкін. Жеңіл жағдайларда белгілер бірнеше апта ішінде өздігінен басылуы мүмкін. Ауыр жағдайларда сауығу кезеңі ұзаққа созылуы және тұрақты зақымдану қаупін тудыруы мүмкін.
Бет салдануы неліктен пайда болады?
Бет нервтері мидан бет бұлшықеттеріне сигнал жіберіп, мимикалық қимылдарды басқарады. Бұл нервтердің зақымдануы сигнал өткізуді бұзып, бұлшықеттердің жұмысына кедергі келтіруі мүмкін. Бет салдануының ең жиі себептері:
- Белл салдануы (идиопатиялық бет салдануы): Бет салдануының ең жиі кездесетін түрі. Себебі толық белгісіз болғанымен, вирустық инфекциялар иммундық жүйеге әсер етіп, нервтің қабынуына әкеледі деп есептеледі.
- Вирустық инфекциялар: Қарапайым герпес (ұшық вирусы), белдемелі теміреткі (Varicella Zoster), Эпштейн–Барр және тұмау вирустары сияқты инфекциялар бет нервтеріне әсер етіп, салдануға себеп болуы мүмкін.
- Жарақаттар мен зақымданулар: Бас жарақаттары, бет сүйектерінің сынуы немесе хирургиялық операциялар бет нервтерін зақымдауы мүмкін.
- Инсульт: Мидағы қан тамырларының бітелуі немесе қан құйылулар бет нервтерінің жұмысын бұзып, бет салдануына әкелуі мүмкін.
- Жүйке жүйесінің аурулары: Шашыраңқы склероз (MS) және Гийен–Барре синдромы сияқты неврологиялық аурулар жүйке жүйесін зақымдап, бет салдануына себеп болуы мүмкін.
- Ісіктер: Мида, бет нервінде немесе құлақ аймағында пайда болған ісіктер нервке қысым түсіріп, салдануға әкелуі мүмкін.
- Қант диабеті: Қан айналымының бұзылыстарына байланысты нервтерді зақымдап, бет салдануының қаупін арттыруы мүмкін.
- Құлақ инфекциялары: Ортаңғы құлақ инфекциялары (отит) және ішкі құлақ аурулары нервтің қабынуына себеп болуы мүмкін.
- Иммундық жүйе аурулары: Жүйелі қызыл жегі (лупус), саркоидоз және кейбір аутоиммундық аурулар нервтің зақымдануына әкелуі мүмкін.
- Суыққа ұшырау: Әсіресе қыс айларында бет бұлшықеттерінің ұзақ уақыт суық ауаның әсерінде болуы нервтердің қызметін бұзып, бет салдануы дамуы мүмкін.
Бет салдануы қалай жазылады?
Сауығу кезеңі себепке және аурудың ауырлығына қарай өзгереді. Жеңіл жағдайларда нервтердің өзін-өзі қалпына келтіруі арқылы бірнеше апта ішінде толық сауығуға болады. Алайда ауыр жағдайларда емдеу айларға созылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда тұрақты зақым қалуы мүмкін. Сауығуды жеделдету үшін науқастар физиотерапия, бет бұлшықеттерін жаттықтыратын жаттығулар және жылы компресс сияқты қосымша әдістерді пайдалана алады. Стрессті басқару, дұрыс тамақтану және иммундық жүйені нығайтатын дәрумендер (әсіресе B12) нервтің қалпына келуіне қолдау көрсетуі мүмкін. Көздің құрғауын болдырмау үшін жасанды көз жасы тамшыларын қолдану, ал қабағын жаба алмайтын науқастарға түнде көзін қорғаныш таңғышпен жабу ұсынылады. Егер бет салдануы вирустық инфекциядан туындаса, ауруды бақылауға алу үшін вирусқа қарсы ем қолданылуы мүмкін. Инсульт немесе ми ісігі сияқты ауыр себептерге байланысты бет салдануы жағдайларында неврологиялық қолдау және ұзақ мерзімді оңалту қажет болуы мүмкін. Ерте анықтау және дұрыс емдеу сауығу мүмкіндігін арттырады.
Бет салдануын емдеу
Бет салдануын емдеу аурудың себебіне қарай анықталады. Ем нервтердің қалпына келу үдерісін қолдауға бағытталады. Бірінші кезеңде бет бұлшықеттерінің қозғалғыштығын сақтау үшін физиотерапия мен бет жаттығулары ұсынылады. Бұл жаттығулар нервтердің қайта жандануына көмектесіп, бұлшықеттердің күшін жоғалтуын болдырмауы мүмкін. Жылы компресс бұлшықеттердегі керілісті азайтып, бет нервтерінің тезірек сауығуына көмектесуі мүмкін. Науқас қабағын жабуда қиналған жағдайда көзді қорғау үшін ылғалдандыратын көз тамшылары мен түнгі қорғаныш көз таңғыштары қолданылуы мүмкін. Стрессті азайту, дұрыс тамақтану және иммундық жүйені нығайтатын тағамдарды тұтыну сауығуды жеделдететін қосымша факторлар болып табылады. Неврологиялық себепті бет салдануы жағдайларында науқастың маман дәрігердің тұрақты бақылауында болуы және қажет болса, жоғары деңгейлі оңалту бағдарламаларына қатысуы ұсынылады.
Anadolu Medical Center редакциялық алқасы
Anadolu-дағы «Неврология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Бет салдануы дегеніміз не?
Бұл беттің бір жағындағы бұлшықеттердің әлсіздігі немесе салдануы. Белл салдануы жиі себеп болғанымен, инсульт пен басқа жағдайларды жоққа шығару маңызды.
Қандай белгілер болуы мүмкін?
Бір жақ бет салбырауы, көзді жабудың қиындауы, дәм сезудің өзгеруі, сілекей ағуы немесе құлақ жайсыздығы болуы мүмкін. Қол әлсіздігі немесе сөйлеу қиындығымен кенет басталса — шұғыл жағдай.
Қалай анықталады?
Диагностика медициналық тарих пен тексеруден басталады. Қажет болса зертханалық тесттер, бейнелеу немесе арнайы неврологиялық зерттеулер қолданылады.
Қалай емделеді?
Ем себепке байланысты. Белл салдануында ерте кортикостероидтар жиі қолданылады, ал қабақ толық жабылмаса көзді қорғау маңызды.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.