Миға қан жеткізетін артерияны ұйық бітесе, ишемиялық инсульт пайда болады. Ми жасушалары бірден оттегін жоғалта бастайды, сондықтан беттің кенет салбырауы, қол әлсіздігі, сөйлеудің бұзылуы, көрудің жоғалуы немесе қатты теңгерімсіздік — медициналық төтенше жағдай. Белгілердің өздігінен өтуін күтпей, жедел жәрдем шақыру керек.
Миға қан ұйығының түсуі – ми тамырларының бітелуі салдарынан миға баратын қан ағынының тоқтауынан пайда болатын ауыр жағдай. Бұл жағдай ми тіндерінің оттегісіз және қоректік заттарсыз қалуына себеп болып, инсульт қаупін арттыруы мүмкін. Ол әдетте тамырларда түзілген қан ұйығының ми тамырларына жетіп, бітелу тудыруынан болады. Бұл – жедел көмекті қажет ететін шұғыл денсаулық мәселесі. Егер уақытында емделмесе, ми тінінде тұрақты зақым тудырып, сөйлеудің бұзылуы, қозғалыс қабілетінің жоғалуы немесе есінен тану сияқты ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін.
Миға қан ұйығының түсуі дегеніміз не?
Бұл жағдай қан айналымында түзілген ұйықтың (тромбоздың немесе эмболияның) ми тамырларын бітеп, қан ағынын тоқтатуы нәтижесінде пайда болады. Ми жасушалары оттегісіз қалғанда қысқа уақытта өле бастап, инсультке әкелуі мүмкін. Бұл жағдай ишемиялық инсульт деп аталады және барлық инсульт жағдайларының шамамен 85%-ын құрайды. Ұйық жүректен, ұйқы артерияларынан немесе ағзаның басқа аймағынан миға жетуі мүмкін. Ми тамырлары тарылғанда немесе бітелгенде миға баратын оттегі мен қоректік заттардың келуі азаяды, ал бұл жүйке жасушаларының зақымдануына себеп болады. Егер бітелу қысқа уақытта ашылмаса, мида тұрақты зақым пайда болуы немесе өлім болуы мүмкін. Миға қан ұйығының түсуі әдетте кенеттен басталатын белгілермен көрінеді. Есінен тану, сөйлеудің бұзылуы, денедегі күштің кенеттен әлсіреуі немесе беттің салдануы сияқты белгілер байқалғанда уақыт жоғалтпай шұғыл медициналық көмекке жүгіну қажет.
Миға қан ұйығы неден түседі?
Бұл жағдай қан айналымында түзілген ұйықтың ми тамырларын бітеуі нәтижесінде пайда болады. Бұл миға баратын қан ағынын тоқтатып, оттегі жетіспеушілігіне және ми тінінің зақымдануына әкеледі. Ұйықтың түзілуіне және оның миға жетуіне себеп болатын көптеген факторлар бар. Мидағы қан ұйығының ең жиі кездесетін себептерінің бірі – жүрек аурулары. Әсіресе жүрекшелер фибрилляциясы, жүрек қақпақшаларының аурулары және жүрек жеткіліксіздігі бар адамдарда қан ұйығының түзілу қаупі жоғарырақ. Жүрек ішінде түзілген ұйықтар қан ағынымен бірге ми тамырларына жетіп, бітелу тудыруы мүмкін. Тағы бір маңызды себеп – атеросклероз (тамырлардың қатаюы) деп аталатын жағдай. Жоғары холестерин, артериялық гипертензия және қант диабеті сияқты аурулар тамыр қабырғаларында бляшкалардың жиналуына себеп болып, қан ағынын баяулатуы мүмкін. Бұл бляшкалар үзіліп, ұйық түзуі немесе тамырларды толықтай бітеп тастауы мүмкін.
Қозғалыссыз өмір салты және ұзақ уақыт қозғалыссыз қалу, мысалы, ұзақ әуе немесе көлік сапарлары сияқты жағдайлар да ұйық түзілуіне негіз болуы мүмкін. Терең веналардың тромбозы (ТВТ) деп аталатын аяқ тамырларында ұйық түзілуі уақыт өте келе миға жетіп, инсульт қаупін арттыруы мүмкін. Миға қан ұйығы түсуінің басқа себептеріне қан аурулары (қан ұю бұзылыстары), инфекциялар, ісіктер және кейбір генетикалық аурулар да жатады. Сонымен қатар ұрпақты болудан сақтандыратын таблеткалар немесе гормондық ем сияқты кейбір дәрілер де ұйық түзілуін қоздыруы мүмкін.
Миға қан ұйығы түсуінің белгілері қандай?
Қан ұйығы ми тамырларын бітегенде ми жасушалары оттегі мен қоректік заттарды ала алмағандықтан, бірнеше минут ішінде зақымдана бастайды. Бұл жағдай ағзаның зақымданған аймағына қарай өзгеретін белгілермен көрінуі мүмкін. Ең жиі кездесетін белгілерге сөйлеудің бұзылуы, беттің салдануы, қолдағы немесе аяқтағы күштің кенеттен әлсіреуі және сананың өзгеруі жатады. Ұйықтың мидың қай аймағына әсер еткеніне қарай әртүрлі симптомдар пайда болуы мүмкін. Егер ұйық мидың оң жарты шарына әсер етсе, сол жақта күштің әлсіреуі немесе салдану байқалуы мүмкін. Сол жарты шар зақымданса, сөйлеудің бұзылуы және оң жақта күштің әлсіреуі болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда екі есе көру, бас айналу және есінен тану сияқты симптомдар да байқалуы мүмкін. Миға қан ұйығы түсуінің белгілері мынадай:
- Бетте, қолда немесе аяқта кенеттен ұю, әлсіздік немесе салдану (әдетте дененің бір жағында болады)
- Сөйлеудің бұзылуы немесе түсінудің қиындауы (сөздерді айтуда қиналу, сөйлеудің мағынасыз болуы)
- Кенеттен болатын қатты бас айналу және тепе-теңдіктің жоғалуы
- Екі есе көру, көрудің бұлыңғырлануы немесе көрудің жоғалуы (бір немесе екі көзде болуы мүмкін)
- Қатты бас ауруы (бұрыннан белгілі мигреннен немесе басқа бас ауруларынан өзгеше, кенеттен басталатын қатты ауырсыну)
- Сананың күңгірттенуі, есеңгіреу немесе талу
- Жұтынудың қиындауы (дисфагия)
- Кенеттен есте сақтаудың жоғалуы немесе сананың шатасуы
- Зәрді немесе нәжісті ұстай алмау (ауыр жағдайларда байқалуы мүмкін)
Миға қан ұйығының түсуі қалай анықталады?
Бұл – тез анықталуы тиіс шұғыл жағдай. Өйткені ерте араласу ми тінінің зақымдануына жол бермей, науқастың сауығу мүмкіндігін арттыруы мүмкін. Диагностика барысында науқастың белгілері, физикалық тексеру және бейнелеу талдаулары біріктіріліп, нақты диагноз қойылады. Дәрігер науқастың медициналық анамнезін бағалап, неврологиялық тексеру жүргізеді. Тексеру кезінде науқастың рефлекстері, сана күйі, бұлшықет күші, тепе-теңдігі және сөйлеу қабілеті бағаланады. Егер миға қан ұйығының түсуіне күдік болса, бейнелеу әдістеріне жедел жүгінеді.
Миға қан ұйығының түсуін анықтауда қолданылатын ең кең таралған бейнелеу әдістерінің бірі – мидың томографиясы. Компьютерлік томография мида қан құйылудың бар-жоғын немесе ұйыққа байланысты бітелулерді анықтау үшін қолданылады. Неғұрлым егжей-тегжейлі бейне алу үшін магниттік-резонанстық томография (МРТ) жүргізілуі мүмкін. МРТ мидағы зақым мен бітелуді неғұрлым егжей-тегжейлі көруге мүмкіндік береді. Тамыр бітелуінің көзін анықтау үшін ми тамырларын зерттеу мақсатында КТ-ангиография немесе МР-ангиография жүргізілуі мүмкін. Сонымен қатар жүрек аурулары немесе атеросклероз сияқты ұйыққа әкелуі мүмкін факторларды бағалау үшін жүректің ультрадыбыстық зерттеуі (эхокардиография) және электрокардиография (ЭКГ) сияқты талдаулар жүргізілуі мүмкін.
Қан талдаулары да диагностика барысында маңызды рөл атқарады. Қанның ұю деңгейін, холестерин мен қант деңгейін бағалау үшін түрлі қан талдаулары жүргізіледі. Әсіресе қан ұю бұзылыстары бар науқастарда қан оңайырақ ұюы мүмкін болғандықтан, бұл талдаулар үлкен маңызға ие. Миға қан ұйығының түсуінің нақты диагнозы үшін дәрігер жүргізетін тексеру мен бейнелеу талдаулары біріктіріліп бағаланады. Егер инсультке күдік болса, жедел араласу қажет. Өйткені алғашқы бірнеше сағат ішінде жүргізілген ем ми зақымын барынша азайтуға көмектесіп, науқастың денсаулығына үлкен өзгеріс әкелуі мүмкін.
Миға қан ұйығының түсуі қалай емделеді?
Емдеудің мақсаты – ми тамырларындағы ұйықты еріту, қан ағынын қалпына келтіру және ми зақымын барынша азайту. Ем ұйықтың түзілу себебіне, мидың қай аймағының зақымданғанына және инсульттің ауырлығына қарай анықталады. Науқастың жағдайына қарай емдеу кезінде ауруханада жансақтау бөлімінде бақылау қажет болуы мүмкін. Егер ерте араласу қамтамасыз етілмесе, ұйыққа байланысты ми зақымы тұрақты болуы мүмкін. Салдану, сөйлеудің бұзылуы, есінен тану сияқты асқынулар дамуы мүмкін. Сондықтан емнен кейінгі оңалту кезеңі үлкен маңызға ие. Науқастар физиотерапия және логопедиялық терапия сияқты демеуші ем арқылы жоғалтқан функцияларын қалпына келтіруге тырысады. Сонымен қатар ұйық түзілуінің алдын алу мақсатында өмір салтын өзгерту және дәрілерді тұрақты қабылдау ұсынылады. Ұзақ мерзімде дұрыс тамақтану, тұрақты жаттығу және стрессті басқару сияқты шаралар қайталанатын ұйық қаупін азайтуға көмектеседі.
Anadolu Medical Center редакциялық алқасы
Anadolu-дағы «Неврология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Ишемиялық инсульт дегеніміз не?
Ишемиялық инсульт ми артериясы қан ұйығымен бітелгенде дамиды. Ұйық сол жерде түзілуі немесе жүректен не басқа тамырдан келуі мүмкін.
Мидағы қан ұйығы неден пайда болады?
Жүрекшелер фибрилляциясы, ұйқы артериясының атеросклерозы, ұсақ тамыр ауруы, жақында болған инфаркт және сирек ұю бұзылыстары маңызды себептер.
Қандай белгілері бар?
FAST: беттің салбырауы, қол әлсіздігі, сөйлеудің қиындауы және дереу жедел жәрдем шақыру. Кенет көру жоғалуы, теңгерімсіздік немесе бір жақты әлсіздік те болуы мүмкін.
Қалай емделеді?
Сәйкес пациенттерге уақыт терезесінде көктамыр ішілік тромболизис немесе ірі тамыр бітелуінде механикалық тромбэктомия қолданылуы мүмкін.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.