Инсульт миға қан ағымы бітелгенде немесе мидағы қан тамыры жарылғанда пайда болады. Беттің кенет әлсіреуі, бір қолдың әлсіздігі, сөйлеу қиындауы, көру өзгерісі, қатты тепе-теңдік бұзылысы немесе әдеттен тыс күшті бас ауыруы — шұғыл ескерту белгілері. Жылдам ем мүгедектік қаупін азайтады, сондықтан жедел жәрдем дереу шақырылуы керек.
Сал ауруы (паралич) — кенеттен дамитын және өмірге қауіп төндіруі мүмкін ауыр неврологиялық жағдай. Миға баратын қан ағымының азаюы немесе толық тоқтауы нәтижесінде пайда болатын бұл жағдай мидың тиісті аймағын зақымдап, дененің бір бөлігінде қозғалыстың, сөйлеудің немесе сезімнің жоғалуына себеп болуы мүмкін. Халық арасында көбінесе инсульт деп аталатын сал ауруы ерте араласу жасалмаса, тұрақты мүгедектік пен өмірге қауіп тудыруы мүмкін. Бүгінгі таңда медициналық ем мен нейрореабилитация саласындағы жетістіктердің арқасында сал ауруынан кейін сауығу мүмкіндігі артқанымен, ерте диагноз бен дұрыс араласу әлі де ең шешуші факторлардың қатарында.
Сал ауруы (инсульт) дегеніміз не?
Сал ауруы — миға баратын қан ағымының кенеттен азаюы немесе толық тоқтауы нәтижесінде ми тінінің зақымдануынан пайда болатын ауыр неврологиялық жағдай. Медицинада көбінесе инсульт деп аталатын бұл жағдай мидың тиісті аймағында қызметтің жоғалуына әкеледі және дененің бір жағындағы әлсіздік, сөйлеудің бұзылуы немесе сананың өзгеруі сияқты белгілермен білінеді. Сал ауруы кенеттен дамуы мүмкін және шұғыл араласуды қажет етеді. Ерте диагноз бен жедел ем тұрақты зақымданудың алдын алу тұрғысынан өмірлік маңызға ие.
Сал ауруы мен инсульттің айырмашылығы неде?
Күнделікті қолданыста сал ауруы мен инсульт ұғымдары көбінесе бір мағынада қолданылады. Алайда медициналық тұрғыдан қарағанда инсульт — ми тамырларында болатын оқиғаның атауы; ал сал ауруы осы оқиғаның нәтижесінде пайда болатын қозғалыс немесе сезім жоғалуын білдіреді. Яғни инсульт — себеп, сал ауруы — салдар. Әрбір инсульт сал ауруымен аяқтала бермейді, бірақ сал ауруының басым бөлігі инсульттен кейін дамиды. Бұл ажырату ауруды дұрыс түсіну және ем жоспарын анықтау тұрғысынан маңызды.
Жүйкелік сал ауруы (неврологиялық паралич) дегеніміз не?
Жүйкелік сал ауруы — орталық немесе шеткі жүйке жүйесіндегі зақымдану нәтижесінде бұлшықеттерді қозғалта алмау немесе сезімнің жоғалуы жағдайы. Бұл жағдай тек инсульт салдарынан ғана емес; ми, жұлын немесе жүйке зақымдануына әкелетін жарақаттар, ісіктер, инфекциялар және кейбір неврологиялық аурулар нәтижесінде де дамуы мүмкін. Жүйкелік сал ауруында зақымданудың орны мен таралу ауқымы белгілердің ауырлығына тікелей әсер етеді. Кейбір жағдайларда ол уақытша болса, кейбір жағдайларда қызметтің тұрақты жоғалуына әкелуі мүмкін.
Сал ауруының қандай түрлері бар?
Сал ауруы зардап шеккен дене аймағына және зақымданудың ауқымына қарай әртүрлі жолмен жіктеледі. Бұл жіктеу науқастың ем және оңалту үдерісін жоспарлауда бағыт береді.
Сал ауруының түрлері жалпы алғанда мынадай болуы мүмкін:
- Гемиплегия: Дененің оң немесе сол жартысының салдануы
- Параплегия: Екі аяқтың салдануы
- Тетраплегия: Қолдардың да, аяқтардың да салдануы
- Моноплегия: Бір ғана қолдың немесе аяқтың салдануы
Инсульт түрлері
Инсульт пайда болу механизміне қарай екі негізгі топқа бөлінеді. Бұл бөлу шұғыл ем тәсілін айқындайтын ең маңызды факторлардың бірі болып табылады.
Инсульт түрлері мынадай:
- Ишемиялық инсульт: Ми тамырының тромбпен бітелуі нәтижесінде пайда болады
- Геморрагиялық инсульт: Ми тамырының жыртылуы және қан құйылуы нәтижесінде дамиды
Ишемиялық инсульт — ең жиі кездесетін түр. Ал геморрагиялық инсульт сирек кездеседі, бірақ әдетте ауыр ағыммен өтеді.
Сал ауруы неден болады?
Сал ауруы көбінесе миға баратын қан ағымының бұзылуы нәтижесінде пайда болады. Бұл бұзылыс не тамырдың бітелуі арқылы, не тамыр қабырғасының жыртылып, қан құйылуы арқылы жүзеге асады. Ми жасушалары оттегі мен қоректік заттарға өте сезімтал болғандықтан, қан ағымындағы бірнеше минуттық үзілістің өзі тұрақты зақымдануға әкелуі мүмкін. Сал ауруының дамуында генетикалық бейімділік те, өмір салты факторлары да маңызды рөл атқарады. Әсіресе бақыланбайтын созылмалы аурулар инсульт қаупін айтарлықтай арттырады.
Сал ауруына әкелуі мүмкін негізгі себептерді былай атауға болады:
- Жоғары қан қысымы
- Жүрек ырғағының бұзылыстары (әсіресе жүрекшелер фибрилляциясы)
- Тамырлардың қатаюы (атеросклероз)
- Қант диабеті
- Семіздік және қимылсыз өмір салты
- Ми тамырларының аневризмалары
- Қанның ұю бұзылыстары
Инфекциялар және балалар сал ауруы
Кейбір инфекциялар жүйке жүйесіне әсер етіп, сал ауруына әкелуі мүмкін. Ең белгілі мысал — балалар сал ауруы (полиомиелит). Полиовирус жұлындағы қозғалтқыш жүйке жасушаларына әсер етіп, бұлшықеттерде тұрақты әлсіздікке және салдануға себеп болуы мүмкін. Бүгінде вакцинация арқасында балалар сал ауруы едәуір бақылауға алынғанымен, вакцинация алмаған адамдарда әлі де қауіп төндіруі мүмкін. Бұдан бөлек менингит, энцефалит сияқты орталық жүйке жүйесінің инфекциялары да сал ауруына ұқсас неврологиялық көріністерге әкелуі мүмкін.
Сал ауруының белгілері қандай?
Сал ауруының белгілері әдетте кенеттен басталады. Олар мидың зақымданған аймағына қарай өзгереді. Көбінесе дененің бір жағында пайда болатын белгілер назар аудартады. Бұл белгілер бірнеше минут ішінде үдеп, тез нашарлауы мүмкін. Сондықтан оларды ерте байқау және шұғыл араласу өмірлік маңызға ие.
Сал ауруында жиі кездесетін белгілер:
- Беттің кенеттен қисаюы немесе асимметриясы
- Қолда немесе аяқта әлсіздік, ұю
- Сөйлеудің бұзылуы немесе сөздерді түсінбеу
- Көрудің жоғалуы немесе екі еселеніп көру
- Қатты әрі кенеттен басталған бас ауыруы
- Тепе-теңдіктің жоғалуы және бас айналу
Ішінара сал ауруының белгілері қандай?
Ішінара сал ауруы — дененің барлығына емес, тек белгілі бір аймағына әсер ететін сал ауруының түрі. Бұл жағдай кейде жеңіл белгілермен басталып, кеш байқалуы мүмкін. Алайда ішінара сал ауруы да ауыр неврологиялық зақымданудың көрсеткіші болуы мүмкін. Ол әсіресе қол басында, қолда, бетте немесе аяқта шектеулі күш жоғалуымен білінуі мүмкін.
Ішінара сал ауруында байқалуы мүмкін белгілерді былай атауға болады:
- Бір қол басында немесе аяқ басында әлсіздік
- Беттің бір жағында сезімсіздік
- Ұсақ моториканың бұзылуы
- Сөйлегенде тілдің күрмелуі
- Жеңіл тепе-теңдік мәселелері
Сал ауруының басталғанын қалай білуге болады?
Сал ауруының ерте белгілерін тану тұрақты зақымданудың алдын алуда шешуші рөл атқарады. Осы мақсатта қолданылатын FAST тесті сал ауруының белгілерін тез байқауға көмектеседі. Беттің асимметриясы, қолдағы әлсіздік және сөйлеудің бұзылуы сияқты белгілер болса, уақыт жоғалтпай шұғыл көмек шақыру керек. Сал ауруында «уақыт — ми» екенін ұмытпау керек, әрбір өткен минут сайын ми жасушалары зақымданады.
Сал ауруы кезінде не істеу керек?
Сал ауруына күдік бар адамда уақытпен жарыс жүреді. Алғашқы сағаттарда жасалатын дұрыс араласулар ми зақымдануының ауқымын және тұрақты мүгедектік қаупін айтарлықтай азайтуы мүмкін. Сондықтан белгілер байқалысымен шұғыл көмек шақыру керек; науқасты өз мүмкіндіктерімен ауруханаға апару уақыт жоғалтуға әкелуі мүмкін.
Сал ауруы кезінде жасалуы керек әрекеттер:
- Дереу жедел жәрдем шақырылып, белгілер нақты түсіндірілуі керек.
- Науқасты жатқызып, басын сәл бір жаққа бұру керек.
- Тамақ, сусын немесе дәрі бермеу керек.
- Есінен танса, тыныс алуын тексеру керек.
- Белгілердің басталған уақытын міндетті түрде жазып алу керек.
Сал ауруының диагнозы қалай қойылады?
Сал ауруының диагнозы клиникалық бағалау мен бейнелеу әдістерін бірге қолдану арқылы қойылады. Жедел жәрдем бөлімінде алдымен неврологиялық қарау жүргізіліп, науқастың есі, бұлшықет күші, сөйлеуі және рефлекстері бағаланады. Содан кейін инсульт түрін ажырату үшін бейнелеу әдістеріне жүгінеді.
Диагностикада қолданылатын негізгі әдістер төменде келтірілген:
- Мидың КТ-сы (компьютерлік томография): Қан құйылудың бар-жоғын тез көрсетеді
- Мидың МРТ-сы: Ишемиялық инсульттің ерте диагностикасында тиімді
- КТ/МР ангиография: Тамырлардың бітелуін көрсетеді
- Қан талдаулары: Қанның ұюын, инфекцияны және метаболизмдік себептерді зерттейді
- ЭКГ және ЭхоКГ: Жүректен бастау алатын тромб қаупін бағалайды
Сал ауруы (инсульт) қалай емделеді?
Сал ауруының емі инсульт түріне және науқастың жалпы жағдайына қарай жоспарланады. Ишемиялық инсультте сәйкес келетін науқастарға тромбты еритетін дәрілер (тромболиздік ем) немесе тромбты механикалық жолмен алып тастау процедуралары қолданылуы мүмкін. Ал геморрагиялық инсультте қан құйылуды бақылауға алу және ішкі ми қысымын төмендету мақсат етіледі.
Сал ауруы емінің негізгі мақсаттары мынадай:
- Ми тінінің одан әрі зақымдануына жол бермеу
- Өмірлік маңызды қызметтерді тұрақты ұстау
- Асқынулардың (ми ісінуі, инфекция және т.б.) алдын алу
- Оңалту үдерісін ерте бастау
Салданған қол мен аяқ қалай қалпына келеді?
Сал ауруынан кейін қол мен аяқта пайда болған күш жоғалуын қалпына келтіру ерте әрі тұрақты оңалту арқылы мүмкін болады. Мидың зақымданған аймақтардың қызметтерін ішінара басқа аймақтарға беру қабілеті бар. Бұл нейропластика деп аталады. Физиотерапия мен жаттығулар бұл үдерісті қолдайды.
Сауығу үдерісінде қолданылатын әдістер:
- Физиотерапия және оңалту бағдарламалары
- Бұлшықетті нығайту және созу жаттығулары
- Тепе-теңдік пен жүруге үйрету
- Эрготерапия (күнделікті өмір дағдылары)
- Қажет болса роботтандырылған оңалту және құрылғылар арқылы қолдау
Сал ауруынан кейін сауығу мүмкіндігі неге байланысты?
Сал ауруынан кейінгі сауығу әр науқаста әртүрлі болады және көптеген факторларға байланысты. Ең маңызды айқындаушылардың бірі — алғашқы араласудың қаншалықты жылдам жасалғаны. Сонымен қатар науқастың жасы, инсульттің ауырлығы, зақымданған ми аймағы және оңалтуға бейімділігі де нәтижеге тікелей әсер етеді.
Сауығуға әсер ететін негізгі факторларды былай атауға болады:
- Инсульт түрі және ауқымы
- Емді бастау уақыты
- Науқастың жасы мен жалпы денсаулық жағдайы
- Оңалтудың тұрақты жүргізілуі
- Отбасылық және әлеуметтік қолдау
Инсульт қаупін азайту үшін не істеуге болады?
Инсульттің басым бөлігі алдын алуға болатын қауіп факторларымен байланысты. Салауатты өмір салты әдеттері мен тұрақты денсаулық тексерулері инсульт қаупін айтарлықтай азайтуы мүмкін.
Қауіпті азайту үшін назар аударатын жайттар:
- Қан қысымын, қант диабетін және холестеринді бақылауда ұстау
- Тұрақты физикалық белсенділік
- Салауатты әрі теңгерімді тамақтану
- Жүрек ырғағы бұзылыстарын емдеу
- Дәрігердің тұрақты бақылау тексерулері
Сал ауруы (инсульт) туралы жиі қойылатын сұрақтар
Сал ауруы қалай басталады?
Сал ауруы әдетте кенеттен басталатын белгілермен көрінеді. Беттің қисаюы, қолда немесе аяқта әлсіздік, сөйлеудің бұзылуы және кенеттен көрудің жоғалуы — ең жиі кездесетін ерте белгілер. Белгілер бірнеше минут ішінде дамып, тез үдеуі мүмкін. Сондықтан алғашқы белгілер байқалғанда уақыт жоғалтпай шұғыл араласу қажет.
Сал ауруынан айығуға бола ма?
Сал ауруының толық басылуы-басылмауы инсульт түріне, ауырлығына және емнің қаншалықты ерте басталғанына байланысты. Жеңіл әрі ерте араласу жасалған жағдайларда айтарлықтай сауығуға қол жеткізуге болады. Алайда кейбір науқастарда тұрақты қозғалыс немесе сөйлеу бұзылыстары байқалуы мүмкін. Тұрақты оңалту сауығу мүмкіндігін арттырады.
Сал ауруы нені білдіреді?
Сал ауруы мидың белгілі бір аймағының зақымдануы нәтижесінде дененің бір бөлігінде қозғалыс және/немесе сезім жоғалуының пайда болуын білдіреді. Оның ең жиі себебі — инсульт. Сал ауруы уақытша да, тұрақты да болуы мүмкін. Белгілер зақымданған аймаққа қарай өзгереді.
Өтпелі инсульт (ТИА) дегеніміз не?
Өтпелі ишемиялық шабуыл (ТИА) — инсульт белгілері пайда болғанына қарамастан, 24 сағаттан аз уақытта толық басылатын жағдай. Ол тұрақты зақым қалдырмайды, бірақ елеулі ескерту белгісі болып табылады. ТИА басынан өткерген адамдарда кейінгі кезеңде нағыз инсульт қаупі өте жоғары. Сондықтан ол міндетті түрде бағалануы керек.
Инсульт пен сал ауруының айырмашылығы неде?
Инсульт — мида болатын тамырлық оқиға; ал сал ауруы осы оқиғаның нәтижесінде пайда болатын қозғалыс немесе сезім жоғалуы. Әрбір инсульт сал ауруымен аяқтала бермейді, бірақ сал ауруының басым бөлігі инсульттен кейін дамиды. Медициналық тұрғыдан инсульт — себеп, сал ауруы — салдар.
Бет нервінің салдануы дегеніміз не, оны қалай байқауға болады?
Бет нервінің салдануы бет бұлшықеттерін басқаратын жүйкенің зақымдануы нәтижесінде пайда болады. Ол беттің бір жағының салбырауымен, көзді жұма алмаумен және ауыз бұрышының төмен түсуімен білінеді. Кенеттен дамыған бет салдануы инсульт белгісі болуы мүмкін болғандықтан, шұғыл бағалануы керек.
Сал ауруы кезінде қай бөлімге және қай дәрігерге жүгіну керек?
Сал ауруына күдік болғанда алдымен жедел жәрдем бөліміне жүгіну керек. Диагностика мен ем үдерісін әдетте неврология бөлімі жүргізеді. Ал оңалту кезеңінде физиотерапия және оңалту мамандары қосылады.
Anadolu-дағы «Неврология» саласы бойынша дәрігерлер
Жиі қойылатын сұрақтар
Инсульттің FAST белгілері қандай?
Face — бет салбырауы, Arm — қол әлсіздігі, Speech — сөйлеу бұзылысы, Time — дереу жедел жәрдем шақыру.
Инсульт ауыртпай өтуі мүмкін бе?
Иә, әлсіздік немесе сөйлеу бұзылысы ауырсынусыз болуы мүмкін.
Инсульт қалай анықталады?
Неврологиялық тексеру және жедел CT/MRI арқылы.
Не үшін уақыт маңызды?
Кей емдер тек белгілі уақыт терезесінде тиімді, сондықтан кешігу ми тінінің зақымын арттырады.
Бұл мазмұн ақпараттық сипатта және дәрігер тағайындаған консультацияны, диагностиканы немесе емдеуді алмастырмайды. Шағымыңыз болса, білікті денсаулық сақтау маманына жүгініңіз.